Was Mohammed een massamoordenaar?

8 september 2021

Wie niks van hem moet hebben, wil nog wel eens beweren dat de profeet Mohammed een pedofiel, een krijgsheer en een massamoordenaar was. Over alle drie deze epitheta ornantes valt wel wat te zeggen. Of hij pedofiel was weten we niet en kunnen we ook niet weten. Een krijgsheer? Dat valt op meerdere vlakken nogal tegen.  Maar hoe zit het met massamoordenaar?

Van 622 tot 632 is Mohammed bestuurder van een gemeenschap in Yatrib, later Medina geheten. Daar was hij in 622 aangekomen met zijn volgelingen uit Mekka. De eerste helft van die periode als bestuurder – tot 627 – bestaat volgens de oudste biografie van de profeet uit een aantal fasen die elk eindigen met een veldslag tegen de heidense Mekkanen, gevolgd door een intern conflict met de Joden in Yatrib.

De eerste veldslag bij Badr (623) werd onverwacht gewonnen door de moslims. Direct daarop volgde een conflict met de joodste stam Banu Qainuqa, die zich uiteindelijk overgaven. Dat is het verhaal zoals het in de negende eeuw – twee eeuwen later – is opgetekend. In nog later tijd hebben geschiedschrijvers daar aan toegevoegd dat ze gedwongen werden te vertrekken en dat verhaal is klassiek geworden.

De tweede fase eindigde met de verloren veldslag bij Uhud (624) en een conflict met de joodse Banu Nadir, die in ballingschap werden gedwongen. De derde fase eindigde met een onbesliste veldslag voor Yatrib zelf in 627 en een conflict met de laatste joodse stam: de Banu Quraiza. Van deze stam werden uiteindelijk alle mannen gedood en de vrouwen en kinderen als slaaf verkocht.

Daarna breekt een periode aan die langzaam toewerkt naar Mohammeds uiteindelijke overwinning: de verovering van Mekka en de eerste veroveringen van grondgebied op het Arabisch schiereiland. Als we tenminste de traditionele biografische verhalen over de profeet mogen geloven. And that’s a big ‘if’.

De reputatie van massamoordenaar heeft Mohammed vooral te danken aan de verhalen over die laatste joodse stam: de Banu Quraiza. Ergens tussen de zes- en negenhonderd man werden op het centrale dorpsplein onthoofd. Dat wil zeggen dat de stam uit zo’n twaalf tot achttienhonderd volwassenen bestond. Bij een normale, preïndustriële demografie zo’n vierentwintig tot zesendertighonderd leden. Dat mag best massa heten.

Maar er klopt van alles niet aan die verhalen. Alleen als dat tot driemaal toegepaste schema van eerst een veldslag en daarna hommeles met joden moet al tot wantrouwen leiden. Ook zijn de namen van de drie joodse stammen uit die drie traditionele verhalen niet terug te vinden in een document waar voor- en tegenstanders het vrijwel over eens zijn dat het oorspronkelijk is, of in ieder geval heel dicht bij de oorspronkelijke bron staat: het ‘Verdrag van Medina‘, een overeenkomst tussen Mohammed (en zijn medestanders uit Mekka) met de inwoners van Yatrib over hoe het bestuur en de wederzijdse verplichtingen zouden worden geregeld. Het document zou kort na de aankomst in Yatrib van de profeet en zijn volgelingen zijn opgesteld of enkele jaren daarna.

Kijkt u eens naar het staatje hieronder. Rechts ziet u de twee Arabische en de drie Joodse stammen uit de traditionele verhalen over die conflicten met joden. Links ziet u de bevolking van de nederzetting volgens het Verdrag van Medina. Waar de traditionele verhalen een keurige scheiding maken tussen drie joodse en twee niet-joodse stammen, is er in het Verdrag sprake van een aantal stammen die deels joods zijn, eentje die geheel joods is en een geheel joodse clan – de Jaffna – binnen een stam die op zijn beurt deels Joods is. Ten slotte zijn er twee stammen die kennelijk geen joodse leden hebben, maar dat zijn niet dezelfde twee als in de traditieverhalen.

Verdrag van Medina Traditie
Banu Awf
Banu an-Nadjar
Banu al-Harith (ibn Khazradj) Banu Khazradj
Banu Sa’ida
Banu Djoesjam
Banu Amr ibn Awf
Banu an-Nabit
Banu al-Aws Banu al-Aws
Banu Tha’labaJaffna
Banu asj-Sjoetaiba
Banu Qoeraiza
Banu Nadir
Banu Qaynoeqa
Vergelijking van de in Yatrib wonende stammen volgens het Verdrag van Medina en volgens de verhalen over het etnisch zuiveren van Yatrib. Cursief en vet: Joodse stammen of clans; Cursief: stammen waarvan een deel joods was; Romein: niet-joodse stammen.

De twee niet joodse stammen uit de traditie – Khazradj en Aws – komen ook in het verdrag voor, maar als deels joods; voor de rest is het beeld onherkenbaar. Je zou je toevlucht kunnen nemen tot de overweging dat hier clans en sub-clans worden genoemd en daar alleen de grotere stammen of stamverbanden, maar dan zou je toch enige overlap verwachten. Maar er is geen enkele overlap, niks.

En er is meer mis. In de koran komen positieve passages voor over joden, maar waar het over conflicten met joden gaat, zijn dergelijke passages niet mis te verstaan hatelijk. Ook vroege islamitische bronnen winden er geen doekjes om. Wie meent dat de islam een probleem heeft met antisemitisme, heeft ten minste een punt. Maar de bronnen over de slachting van de Quraiza zijn ongebruikelijk vriendelijk van toon.

Om te beginnen wordt het initiatief voor de slachtpartij niet bij de profeet gelegd, maar bij de engel Gabriel. Datzelfde geldt voor het vonnis, dat door één van stamoudsten wordt geveld. In de oudste versie van het verhaal wordt een moslim ten tonele gevoerd die één van zijn vrienden uit de joodse stam probeert te redden. Dat lukt hem, maar zijn joodse vriend geeft er de voorkeur aan zich bij zijn lotgenoten te voegen. Beide mannen worden neergezet als eervol, trouw en standvastig.

Een anekdote die terug heet te gaan op Aisja, de jongste vrouw van Mohammed, verhaalt van de enige vrouw die ter dood was veroordeeld en hoe die nog grapjes zat te maken en te lachen tot vlak voordat ze werd onthoofd. Nergens in de verhalen worden neerbuigende opmerkingen over de joden gemaakt. Jawel, eentje: een rotopmerking van Abu Bakr, later de eerste kalief, over de man die verkoos het lot van zijn stamgenoten te delen en die volgens de toekomstige kalief nu in de hel zou zitten.

Een tante van Mohammed weet één van de joodse mannen vrij te krijgen en er is er nog eentje die het lot ontsnapt: omdat hij vanwege zijn leeftijd werd vrijgelaten (wat niet helemaal klopt met de rest van het verhaal, want de kinderen werden als slaaf verkocht) of omdat hij ’s nachts op wonderbaarlijke wijze uit zijn boeien was ontsnapt. De oudste biograaf weet het niet zeker.

U kunt die verhalen veel uitgebreider nalezen op het blog van arabist Wim Raven. De Banu Qainuqa, de Banu Nadir en de Banu Quraiza, met een beschouwing waarop een fors deel van deze blogpost is gebaseerd.

En dan nog de constatering dat het eerste verhaal over de Qainuqa een verklaring vormt voor enkele koranpassages in Soera 5. Dat het tweede verhaal over de Nadir vrij precies enkele passages in Soera 59 volgt en ook het derde verhaal over de massamoord op de Quraiza hier en daar aansluiting vindt bij Soera 33. Al deze verbanden zijn van hetzelfde type: met het biografische verhaal erbij wordt de koran ineens begrijpelijk, snap je als lezer waar het over gaat, of denk je het te snappen.

Dan zijn er twee mogelijkheden: of de koran bewaart herinneringen aan de drie voorvallen, of de verhalen zijn later opgesteld om de koran te verklaren, als preken wellicht. Aangezien de oudste versies van deze verhalen op zijn vroegst van een eeuw na dato zijn, als het niet meer is, lijkt die laatste verklaring meer voor de hand te liggen: het zijn verhalen die zijn bedoeld als uitwerking en verklaring van koranpassages die op zichzelf niet helemaal duidelijk zijn. Dat laatste is trouwens wel een kenmerkend kenmerk van de hele koran.

We hebben dus weer eens geen idee wat er werkelijk is gebeurd, en al zouden we dat idee wel hebben, dan zouden we nog niet kunnen weten of deze verhalen de situatie aan het begin van de zevende eeuw onder Mohammed weergaven, of de zwaar gewijzigde situatie van een eeuw (of meer) later en hoe de moslimgemeenschap in wording toen tegen (conflicten met) joden aan keek.

Deel dit blog:
Nieuws of geen nieuws uit Qumran

Eigenlijk had ik vandaag weer eens willen schrijven over het Nieuwe Testament, want ik beleef veel plezier aan het lezen Read more

Was Mohammed een krijgsheer?

U hoeft tegenwoordig niet lang te zoeken om mensen te vinden die menen dat de profeet Mohammed een ‘krijgsheer’ was. Read more

Kon Jezus lezen en schrijven? (1)

Afgelopen week kreeg ik van collega Marcel Hulspas de vraag voorgelegd of Jezus analfabeet was. Anders gezegd: kon Jezus lezen Read more

Kon Jezus lezen en schrijven? (2)

In het eerste stukje legde ik uit dat de evangeliën weinig beslissends zeggen over de vraag of Jezus kon lezen Read more


Categoriën: Islam