Wadi Awis

Wadi Awis
13 november 2020

Tien jaar geleden reisde ik door de Wadi Awis, ruwweg ten oosten van Ghat in Libië. Ik zal het landschap niet snel vergeten. Uitgeblakerde zwarte rotsen en een woestijn zoals je je een woestijn voorstelt: zand, zand en nog eens zand. Een erg, in geomorfologenjargon. Het is echter niet altijd zo geweest. Er zijn rotsreliëfs en -schilderingen gevonden die bewijzen dat dit ooit een savanne was.

De reliëfs zijn inmiddels door islamistische vandalen vernietigd en dat biedt weinig hoop voor de schilderingen, die weliswaar zijn aangebracht in abri’s, d.w.z. bewoonbare overhangende rotswanden, maar die desondanks erg kwetsbaar zijn. Het zou wel erg triest zijn als de foto’s die wetenschappers en toeristen ooit maakten, het enige zijn dat resteert van de duizenden jaren oude kunst. Maar ook al zijn de rotsschilderingen er vermoedelijk niet meer, er zijn nog nieuwe dingen over te vertellen.

Eerst even een algemene opmerking over de Sahara-kunst: die is lastig te dateren. De in de Wadi Mathendous gevonden reliëfs moeten dateren van na de laatste ijstijd en van voor de introductie van het aardewerk, dus zeg maar tussen 10.000 en 6.000 v.Chr., maar verdere precisie is eigenlijk niet mogelijk. Het zesde millennium v.Chr. was te droog voor menselijke aanwezigheid in wat toen een woestijn was. Na 5000 v.Chr. veranderde het klimaat echter, keerden de regens terug en was er weer menselijke bewoning. En deze mensen maakten rotsschilderingen. Beroemd is de “Grot van de Zwemmers” in Egypte.

We vinden op de schilderingen geen afbeeldingen meer van wilde dieren, maar wel van geiten, runderen en ezels, wat betekent dat de veeteelt inmiddels bestond. Dat brengt ons bij de datering niet veel verder, want we wisten al dat we na 5000 v.Chr. moesten zijn. Toch zijn we niet helemaal hulpeloos, want we vinden ook afbeeldingen van paarden en dromedarissen, dieren waarvan bekend is wanneer ze zijn gedomesticeerd en wanneer ze in Egypte zijn geïntroduceerd. Dat maakt ze bruikbaar om kunst in Libië en Algerije te dateren. Schilderingen van paarden moeten zijn gemaakt na 2500-1500 v.Chr. en afbeeldingen van dromedarissen na 200 v.Chr. Het is niet heel veel preciezer maar toch wel wat en het helpt ons de diverse stijlen enigszins te dateren.

De bovenstaande schildering is gemaakt in een stijl die tussen 2500/1500 en 200 valt te dateren. In Libië rekenen we dat tot het Neolithicum, zelfs als men elders al in de Bronstijd en IJzertijd is aangekomen. De abri waar de schildering is te zien staat bekend als de “Grot van de Jagers” en misschien gaat het wel om een jachtscène. Een van de lessen van de recente conflictarcheologie is echter dat we ten onrechte hebben gedacht dat de Prehistorie een vreedzame periode was. We hebben aanwijzingen voor geweld over het hoofd hebben gezien. Wellicht is de afbeelding hierboven niet zo vreedzaam. Neem de mensen links:

Jagers of krijgers?

De vreemde hoofddeksels lijken mij niet bijster praktisch bij een jachtpartij op de savanne. Zouden dit geen krijgers zijn met struisvogelpluimen op hun helm? We hebben hiervoor parallellen uit El Civil in Spanje. (Er is hier een dateringsprobleem, maar het lijkt erop dat El Civil moet worden gedateerd in het Late Neolithicum en tot dezelfde cultuurfase behoort als Wadi Awis.) Zien we hier niet een speervechter die het opneemt tegen een boogschutter? Of neem het volgende plaatje: wat gebeurt hier?

Dansers of krijgsgevangenen?

Misschien zien we van rechts naar links een danser met een speer, een vrouw, een trompetter, een andere vrouw en iemand die dansend achterover is gevallen. Maar je kunt het ook interpreteren als een krijger, een trompetter, een dode en twee vrouwelijke krijgsgevangenen. We weten het niet.

Het illustreert eens te meer een simpel methodisch punt: de interpretatie van de antieke materiële cultuur wordt sterk vereenvoudigd als je teksten bij de hand hebt. De geschiedenis van de archeologie is dan ook grotendeels samen te vatten als een reeks pogingen deze beperking te overwinnen – en dat verhaal is in feite een triomf. Weinig vakgebieden hebben zich zo snel vernieuwd.

Meer informatie over Libische rotskunst hier.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Foto van de dag: Vijf gladiatoren

Vijf gladiatoren op het gladiatormozaïek van de Villa van Dar Buc Ammera, Zliten [Meer foto’s hier.]

De Arabisering van de Maghreb

Een tijdje geleden kreeg ik een vraag naar de arabisering van de Maghreb. Anders gezegd: waarom zijn de mensen in Read more

Foto van de dag: Krokodil

Een krokodil in de Villa Selene, Libië [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Gheriat al-Gharbia

Het limes-fort bij Gheriat al-Gharbia [Meer foto’s hier.]