Waar komt het woord “religie” vandaan?

Laatantiek stierenoffer (Forum Romanum)
6 maart 2021

Het Nederlandse woord religie komt direct van het Latijnse woord religio, maar wat betekent dat eigenlijk? Uit de oudheid zijn ons twee etymologieën van het woord religio overgeleverd: een bij Lactantius, die het afleidt van een werkwoord dat ‘binden’ betekent, en een bij Cicero, die het afleidt van een werkwoord dat ‘lezen’ betekent. Welke van de twee is juist? Of hebben ze allebei ongelijk?

Lactantius: ‘binden’?

Het idee dat het woord religio is afgeleid van het werkwoord religare ‘binden’ wordt voor het eerst genoemd door Lactantius (ca. 250-325 n. Chr.). Hij was een christelijke schrijver met een duidelijke politieke agenda. Bovendien leefde hij eeuwen na het ontstaan van het Latijn; het is alsof men van een hedendaagse theoloog een uitspraak zou verwachten over de etymologie van een moeilijk oud Nederlands woord. Een ‘band met God’ klonk Lactantius erg goed in de oren, net zoals het dat waarschijnlijk voor veel gelovigen vandaag de dag nog doet. In de oudheid had men echter veel fantasie bij het herleiden van woorden. En geen enkele Latijnse schrijver vóór hem vermeldt dit idee, dat is ook al zeer verdacht.

 diximus nomen religionis a vinculo pietatis esse deductum, quod hominem sibi deus religaverit et pietate constrinxerit.
‘Wij hebben gezegd dat het woord religio is afgeleid van een pietas-band, want God heeft de mens aan zichzelf gebonden en hem ingesnoerd door pietas.’ (Lactantius, Inst. 4, 28, 12)

(pietas is onvertaalbaar, het duidt op een plichtsgevoel jegens God of goden, familie en vaderland) Omdat Lactantius religio zo interpreteerde, en omdat hij veel gelezen werd, kreeg het woord ook deze betekenis: al in zijn tijd, en waarschijnlijk ook daarna, zagen vooral theologen religio als een band met God.

Er is echter een probleem: De afleiding van werkwoorden op –are eindigt echter meestal op –atio: publicare levert publicatio op, informare informatio, enz. Dus van religare moet religatio komen, niet religio. Religatio bestaat ook, hoewel we slechts een paar citaten hebben.

Cicero: ‘weer lezen’?

Cicero staat veel dichter bij de oorsprong van het Latijn, maar toch nog ver genoeg om de wortels van religio niet te kennen. Omdat hij geen christen was,was het idee van een band met God hem vreemd. De Romeinse religie kende geen persoonlijke banden met goden. Cicero ziet relegere ‘opnieuw lezen’ als de oorsprong. Maar opnieuw lezen is ook vreemd: de Romeinen hadden geen heilig boek, wat viel er dan opnieuw te lezen? Relegere is een overgankelijk werkwoord en heeft dus een object nodig. Zelfs met de mogelijke vertalingen van relegere als ‘weer bijeenbrengen’ of ‘weer oppakken’, kan men zich afvragen, wat?

 qui autem omnia, quae ad cultum deorum pertinerent, diligenter retractarent et tamquam relegerent, sunt dicti religiosi ex relegendo.
‘Omgekeerd worden zij die nauwlettend in de gaten houden wat tot de verering van de goden behoort, en als het ware alles relegere, ‘religieus’ genoemd’. (Cicero, Nat. deor. 2, 72.)

Probleem: de afleiding van relegere zou relectio moeten zijn, zoals van legere lectio komt.

Andere verklaring?

Al in de 6e eeuw werd door de grammaticus Priscianus opgemerkt dat er eigenlijk twee groepen woorden zijn met legere, die verschillen in het perfectum:

Enerzijds legere (‘verzamelen, lezen’), perf. legi, waartoe ook colligere (‘verzamelen’), perf. collegi en elegere (‘selecteren’), perf. elegi behoren.
Aan de andere kant, met een perf. lexi: neglegere (‘verwaarlozen’), perf. neglexi; diligere (‘liefhebben’), perf. dilexi; intellegere (‘begrijpen’), perf. intellexi.

Vandaar dat ook in de moderne tijd het vermoeden bestond dat er ooit twee werkwoorden moeten zijn geweest. En hier komt de grote doorbraak in de wetenschap van de etymologie: de laryngaaltheorie. Deze theorie is sinds de jaren zeventig algemeen aanvaard, en daarmee werden vele vreemde verschijnselen verklaarbaar. Volgens deze theorie waren er oorspronkelijk nog drie extra letters, de laryngalen, die in de loop van de tijd verdwenen zijn. Bij vergelijking met het Grieks bleek dat er twee stammen met leg– moeten zijn geweest, eenmaal gewoon leg-, waaruit legere ‘lezen’ en het Griekse λέγειν ‘spreken’ voortkomen, en eenmaal h2leg-, waaruit neglegere en het Griekse ἀλέγειν voortkomen. En, ja, de betekenis van dit laatste Griekse woord is ‘zorgen voor’. De alfa aan het begin van het Griekse woord kan alleen worden verklaard door een oorspronkelijke laryngaal, die verdwenen is in de meeste andere Indo-Europese talen, zoals het Latijn. Dit bewees dat er een stam moet zijn geweest h2leg-, waarbij h2 staat voor de laryngaal.

En dan passen alle stukjes van de puzzel in elkaar: Er was een stam die ‘verzorgen’ betekende, waar religio veel beter bij past dan ‘verzamelen, lezen’ of ‘binden’. Als we kijken naar de oudste overgeleverde citaten met religio, zien we dat het niets met goden te maken heeft: het is meer de zorg, of bijna de angst, dat er iets mis zou kunnen gaan. De angst dat iemand boos wordt, bijvoorbeeld de goden. En van daaruit volgt dat men nauwgezet de riten moet volgen, de regels goed moet doen.

Voorvoegsel

Wat het voorvoegsel re– betreft: gewoonlijk betekent het ‘terug’ of ‘opnieuw’ (zelden ‘herhaald’), maar het kan ook een onduidelijke versterkende functie hebben. Religare, bijvoorbeeld, betekent ‘binden’, wat eigenlijk hetzelfde is als ligare. ‘Terugbinden’ wordt zelden als betekenis gevonden. Ook bij respicere is het niet altijd duidelijk: het kan natuurlijk ‘omkijken’ betekenen, maar heel vaak ook alleen ‘zich over iets ontfermen’ (denk aan ‘respect’).

Conclusie

Is dit nu het definitieve antwoord op de betekenis van religie? Een angst of bezorgdheid iets fout te doen? Nauwgezetheid? Het zorg dragen voor een goede verhouding met de goden? Het ziet er inderdaad op het moment zo uit. Maar uiteindelijk zegt het niets over hoe we religie vandaag de dag beleven. Een woord verandert in de loop van de tijd. Al in de oudheid werd het als een band met God gezien, dus dat kan nu ook nog zo zijn.

Deel dit blog:
Etna en Aetna

In deze dagen ging de Etna weer woest tekeer. Je kan dan denken aan de sandaal van Empedokles en aan Read more

Cicero 1: Het begint met ambitie

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Vrijgelaten slaven

Een klein, bronzen plaatje dat in de buurt van Cádiz uit de grond kwam, wordt gezien als de oudste Latijnse Read more

Lex Spoletina

In de provincie Umbrië zijn in de negentiende eeuw twee inscripties gevonden die nagenoeg hetzelfde zijn. Ze waren geplaatst in Read more