Vrijheid en filhellenisme

Kelheim
12 november 2020

Ik heb al een aantal keren geblogd over de grote geleerden van de late achttiende en vroege negentiende eeuw: Winckelmann en Gibbon natuurlijk, maar ook Wolf en de politici van de Revolution von Oben die de nieuwe wetenschappelijke inzichten omzetten in een functionerende universiteit. Als het u vandaag, nu onze universiteitsmensen demonstreren voor onze toekomst, allemaal wat deprimeert, bedenk dan dat we twee eeuwen geleden de universiteit ook opnieuw hebben kunnen uitvinden en opnieuw een toekomst verwierven. Lees maar. Het veronderstelt wél dat de politiek begrijpt dat onderwijs, cultuur en wetenschap geen kostenposten zijn maar investeringen. Dat is nu vanzelfsprekend anders. Maar wie weet.

Romeinenliefde

Terug naar die wetenschappers van toen. Zij waren gefascineerd door het vrijheidsideaal en zagen dat belichaamd in de oude wereld. Dáár zochten ze aansluiting bij. Dat valt bijvoorbeeld op aan de  Amerikaanse Revolutie van 1776, aan de even revolutionaire Nederlandse Patriottentijd van 1780-1787 en aan het Frankrijk van 1789-1815. Steeds namen de vernieuwers de Romeinse tijd als model. De Verenigde Staten hebben een Capitool en een Senaat, de officiële architectuur was lange tijd gebaseerd op de Romeinse. Kijk in Amsterdam eens naar Felix Meritis. In Frankrijk heet de kunststijl van Napoleon (eerste consul, keizer) niet voor niets “Empire”. Denk aan het legioen van eer, aan de Arc de Triomphe, aan de Code Napoléon.

Het was niet gering wat de nieuwlichters allemaal beweerden. Dankzij vrijheid was er mooie kunst (aldus Winckelmann). Dankzij vrijheid was er economische voorspoed (aldus Adam Smith). En dankzij vrijheid zouden de Europese imperia niet het lot ondergaan van het Romeinse (aldus Gibbon). En steeds presenteerden de betrokkenen, hoewel hun vrijheidsliefde voortvloeide uit de Verlichting, het alsof ze het oude Rome volgden.

Germanenliefde

Dat riep tegenkrachten op. Er kleefde zoveel bloed aan Napoleons handen dat de Romeinse beeldentaal onaangename associaties kreeg. Daarom richtten degenen die de vrijheid een warm hart toedroegen, zich van de weeromstuit op alles wat niet Romeins was. In Pruisen, dat in 1806 bij Jena-Auerstedt door de Fransen was verslagen, publiceerde Heinrich von Kleist zijn toneelstuk Die Hermannsschlacht, waarin hij de Duitsers eraan herinnerde dat hun voorouders ooit de voorouders van de “Romein” Napoleon hadden verslagen. Het Nibelungenlied, waarin de Bourgondiërs en de Frankische held Siegfried belangrijke rollen vervullen, was in deze jaren een bestseller.

Filhellenisme

De populariteit van de Germanen werd geëvenaard door die van de oude Grieken. Zo publiceerde Wilhelm von Humboldt in 1807 zijn Geschichte des Verfalls und Untergangs der griechischen Freistaaten. Zijn stelling: de Romeinen/Fransen mochten dan militair sterk zijn, de Grieken/Duitsers waren de culturele vernieuwers. En zoals de Griekse cultuur de Romeinse invasie had overleefd, zo mochten de Duitsers aannemen dat hun beschaving een grootse toekomst. In Engeland vielen dichters als Byron, Shelley en Keats ten prooi aan dezelfde Griekenlandliefde, die bekendstaat als filhellenisme.

Zolang de identificatie van Duitsland met Griekenland inhield dat de Duitsers zich moesten verenigen om Napoleon te verslaan, hadden de vorsten geen bezwaar. Vooral de koning van Beieren bouwde wat af aan quasi-Griekse architectuur. Het is niet eens lelijk, wat met classicisme doorgaans wel het geval is. Ik kan u een bezoek aan de Befreiungshalle te Kelheim of de Münchner Königsplatz zeker aanraden. Combineer Grieks en Germaans en je krijgt het Walhalla bij Regensburg.

Walhalla

Kunst versus politiek

Het vorstelijk enthousiasme voor bevrijding verdween echter als sneeuw voor de zon als de filhellenen die bevrijding tevens vertaald wilden zien in politieke invloed in Duitsland zelf. De vorsten zagen de liefde voor Griekenland zoals Winckelmann: een passie die vooral artistiek moest worden uitgeleefd. Men zocht naar een “Reich der Innerlichkeit”, waar de kunstenaar koning was en zijn onderdanen de weg wees. De mensheid moest weg uit de werkelijkheid van alledag naar een rijk van schoonheid, gemodelleerd op de Griekse kunst. Griekenland kwam zo buiten de werkelijkheid te staan. Een moderne mythe was geschapen.

Al met al was het filhellenisme een ambigue beweging, zoals zoveel ideologieën. Voor de een vormde het een bron van inspiratie tot mooie kunst, voor de ander was het een aanleiding tot politiek handelen. Wanneer dit laatste zich richtte op politieke rechten voor de Duitse bevolking, kon het filhellenisme rekenen op stevige weerstand van de gevestigde machten.

Bildung

Het is de verdienste van Von Humboldt geweest dat hij een manier vond om de bevrijdingsgedachte van het filhellenisme zó om te vormen dat de overheden er voordeel in zagen. Het draaide voortaan om Bildung, de persoonlijke ontwikkeling van de burgers. Het zou het sleutelbegrip zijn toen hij als minister allerlei onderwijshervormingen doorvoerde.

Ik heb bewondering voor deze hervormers. Ze wilden hun maatschappij verrijken, verbeteren. Ze hadden de energie. En ze deden het. Mijn respect maakt me echter niet blind voor hun fouten. Het waren ook maar mensen, met alle vooroordelen en vergissingen van dien. Eén daarvan is dat het Bildungs-ideaal verwerd tot persoonlijke ontwikkeling. Het was geen maatschappelijk ideaal meer. Ik weet niet of het, gegeven de vorstelijke weerstand tegen politieke bevrijding, anders had kunnen lopen. Het individualistische karakter is in elk geval het zwakke punt gebleven van de gymnasia. Misschien een andere keer daarover meer.

Vandaag, een dag vol academische demonstraties, wil ik u eraan herinneren dat her-vorming van de universiteit mogelijk is en dat een samenleving altijd een kans heeft om opnieuw te beginnen. Het veronderstelt echter een visie op de maatschappelijke idealen die we via het onderwijs en de wetenschap willen bereiken, en die ontbreekt momenteel geheel en al. Misschien wel mede door het persoonlijke karakter van het Bildungs-ideaal, ik weet het niet.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Perzen, Grieken en pseudohistorici (4)

Herodotos schreef niet voor ons en selecteert zijn informatie, zo heb ik betoogd in dit, dat en dat stukje, om Read more

LIDaR en de gevolgen

Een week of twee geleden blogde ik over de vernieuwing die de oudheidkunde in de twintigste eeuw heeft ondergaan dankzij Read more

Verkeerd geleerde historische lessen

Vorige week overleed Donald Kagan. De in Litouwen geboren Amerikaanse classicus is de auteur van een van de aardigste inleidingen Read more

De Zeevolken: meer problemen

In de vorige vier stukken (één, twee, drie, vier) over de Zeevolken heb ik uitgelegd dat het bewijsmateriaal een consistent Read more