Verzoening, vergelding en ressentiment

De ark van Noach (Gevelsteen op de Schreierstoren, Amsterdam)
26 november 2021

De ark van Noach (Gevelsteen op de Schreierstoren, Amsterdam)

Wie het jodendom belachelijk wil maken, hoeft de joodse Bijbel maar door te nemen en te kijken hoe God zich gedraagt. Maarten ’t Hart heeft ooit eens het aantal dodelijke slachtoffers geturfd dat de Schepper op zijn kerfstok heeft. Of kijk eens naar de Zondvloed, waarbij duizenden mensen om het leven komen. Dat oogt als een geweldsexces. Terwijl een almachtige God toch ook andere wegen moet hebben om de mensen weer op het goede pad te brengen.

Vergelding en verzoening

Het bovenstaande klinkt als een plausibel argument om de ongelooflijke slechtheid van het Opperwezen te tonen of te beredeneren dat de auteurs van de joodse Bijbel niet spoorden. Maar hier wil ik een kanttekening maken. Het Zondvloedverhaal veronderstelt dat er een periode van groot onrecht is geweest, waarin onschuldige mensen hebben geleden onder het kwaad. Dat God er water overheen gooit is niet bedoeld als ongedifferentieerde straf, maar is de vergelding die in het antieke wereldbeeld voor gerechtigheid noodzakelijk is. Een moord moet worden vergolden; natuurlijk kan God de moordenaar als bij toverslag omvormen tot goed mens, maar daarmee zijn het slachtoffer en zijn nabestaanden niet geholpen. Als God rechtvaardig is, is vergelding noodzakelijk.

Uiteraard is verzoening mogelijk. De Bijbel kent legio verhalen. De Griekse mythologie eveneens. Er is ook een grote joodse traditie over de wijze waarop verzoening – dat wil zeggen: heropname van een zondaar in het verbondsvolk – tot stand kan komen. In principe komt het erop neer dat de zondaar inziet een fout te hebben gemaakt, dat hij dit erkent, dat hij de schade ongedaan maakt en dat hij alles in het werk stelt om herhaling te vermijden. (De excuses van onze politici klinken zo hol en leiden niet tot verzoening omdat ze de vierde stap nooit zetten.)

Als er geen verzoening is, bijvoorbeeld omdat de dader geen inzicht heeft of geen stappen zet om herhaling te vermijden, resteert alleen vergelding. Ik zeg niet dat dit vriendelijk is of dat ik het zelf als leidraad heb. Ik probeer een antiek wereldbeeld te beschrijven.

Arme Lazarus

Dit is ook te zien in het snoeiharde verhaal van de Rijke Man en de Arme Lazarus. Hier is Lukas 16 in de nieuwste Bijbelvertaling.

Er was eens een rijke man die gewoon was zich te kleden in purperen gewaden en fijn linnen en die dagelijks uitbundig feestvierde. Een bedelaar die Lazarus heette, lag voor de poort van zijn huis, overdekt met zweren. Hij hoopte zijn maag te vullen met wat er overschoot van de tafel van de rijke man; maar er kwamen alleen honden aanlopen, die zijn zweren likten. Op zekere dag stierf de bedelaar, en hij werd door de engelen weggedragen om aan Abrahams hart te rusten. Ook de rijke stierf en werd begraven. Toen hij in het dodenrijk, waar hij hevig gekweld werd, zijn ogen opsloeg, zag hij in de verte Abraham met Lazarus aan zijn zijde. Hij riep: “Vader Abraham, heb medelijden met mij en stuur Lazarus naar me toe. Laat hem het topje van zijn vinger in water dopen om mijn tong te verkoelen, want ik lijd pijn in deze vlammen.” Maar Abraham zei: “Kind, bedenk wel dat jij je deel van het goede al tijdens je leven hebt ontvangen, terwijl Lazarus niets dan ongeluk heeft gekend; nu vindt hij hier troost, maar lijd jij pijn.”

Het verhaal gaat nog even verder, maar dat laat ik even wat het is.

Ressentimenten

Het gaat me om het ressentimentkarakter van dit door Lukas aan Jezus toegeschreven verhaal. Dit is een wereldbeeld waarin de rijken worden bestraft omdat ze rijk zijn en de armen beloond. Een verhaal als dit zal zijn bedacht op het uitgezogen Judese of Galilese platteland, waar de belastingdruk torenhoog was, waar de autoriteiten niet wilden luisteren en waar de woede groeide. Deze mensen zochten geen verzoening, ze wilden vergelding. Groepen als de sicariërs en de zeloten werden door deze ressentimenten gedreven.

Deel dit blog:
Hunebedden van de dag: D54 en D53 (Havelte)

Hunebed D54 bij Havelte “Het beste was dus tot het laatste bewaard,” schreef ik afgelopen september in mijn eerste stukje Read more

De tien invloedrijkste antieke teksten

Justinianus kondigt de codificatie van het Romeins Recht aan. Miniatuur uit de Mainzer editie van 1477, waarvan een exemplaar (vastgebonden Read more

Het Onze Vader (3)

Reliëf met iemand in gebed (Makthar) Ik had vorige week een beginnetje gemaakt met het Onze Vader, een onderdeel van Read more

Domitianus (20): De Albaanse Berg

De uil van Minerva (Vaticaanse Musea, Rome) Wie Rome kent, kent de Albaanse Berg. Het is onmogelijk de dode vulkaan Read more


Categoriën: Jodendom