Verklaren door vergelijken (3)

De Romeinse brug van Alcantara
14 november 2020

In de twee eerste stukjes heb ik uitgelegd dat vergelijken een manier is om oorzaken op te sporen, al moet je rekening houden met valkuilen en werken brede patronen (“modellen”) beter dan simpele parallellen. De toepassing van dit vergelijkend-oorzakelijke verklaringsmodel komt vaak neer op het uitsluiten van concurrerende variabelen en daarvan wil ik nu een voorbeeld geven: wat is de voornaamste oorzaak was van de romanisering? Het voorbeeld zou eigenlijk tientallen parallellen – een patroon, een model – moeten hebben, maar ik kies toch even voor één casus, Andalusië.

Daar kunnen we de romanisering namelijk vergelijken met de arabisering. Tweemaal werd de bevolking door overmachtige legers onderworpen en veranderden taal en religie. Hoewel de processen op elkaar lijken, is er een groot verschil tussen de eindes van de vergeleken periodes: toen in de vijfde eeuw het Romeinse staatsapparaat desintegreerde en een van oorsprong Visigotische elite de macht overnam, absorbeerde de bevolking haar heersers, die zich aanpasten, Latijn gingen spreken en christelijk werden. In de Late Middeleeuwen, toen veroveraars uit Portugal, Castilië en Aragon het gebied overnamen, kon de inmiddels Arabisch geworden bevolking haar nieuwe meesters echter niet absorberen. Blijkbaar greep de romanisering dieper in dan de arabisering, maar waardoor?

De beginsituatie kan de einduitkomst niet verklaren. Zowel de Romeinen als de Arabieren troffen een gedeeltelijk stedelijke samenleving aan. Evenmin kan het liggen aan de wijze van besturen: beide heersers stelden gouverneurs aan met vergelijkbare taken. Noch de Romeinse noch de Arabische bestuurders oefenden extreme dwang uit om een bepaalde taal te spreken of een religie aan te nemen. De aard van het Latijn en Arabisch verklaart evenmin waarom mensen er meer of minder aan vasthielden. Religie kan ook al geen verschil uitmaken, want de geloofsinhoud van de twee monotheïstische godsdiensten was destijds niet zo heel verschillend.

De enige verklaring die resteert, is de door de overheersers uitgeoefende druk. Zowel de Romeinen als de Arabieren eisten belastingen, maar de Romeinen investeerden een aanzienlijk deel daarvan in de legioenen aan de Rijn en Donau, terwijl de Arabieren de belastinggelden investeerden op het Iberische Schiereiland. De bevolking zag in de Arabische tijd dus meer terug en de druk van de bezetting lag zo dus lager. Ongeacht of de hier gepresenteerde voorstelling van zaken helemaal correct is, illustreert het voorbeeld dat we door vergelijking en uitsluiting kunnen zeggen welke oorzaak het belangrijkst was.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Physics of Society (3)

In het vorige stukje heb ik getoond hoe de physics of society toepasbaar zouden kunnen zijn op het historisch proces. Het is Read more

Physics of Society (2)

In het eerste stukje legde ik uit dat “physics of society” veronderstelt dat veel menselijke gedragingen zijn te herleiden tot een beperkt Read more

Physics of Society (1)

Geschiedenis is méér dan “het ene ding na het andere” of “vroeger zag het er hier zo uit”. Je probeert Read more

Verklaren door vergelijken (2)

In het eerste stukje hebben we vooral gekeken naar simpele parallellen, waarin een onderzoeker een verschijnsel verklaart door er één ding naast Read more