Verklaren door vergelijken (2)

14 november 2020

In het eerste stukje hebben we vooral gekeken naar simpele parallellen, waarin een onderzoeker een verschijnsel verklaart door er één ding naast te nemen. Sparta lijkt op Kreta, Kolchis op Egypte, en die verwantschap is de oorzaak van de overeenkomsten. Het is echter verstandiger om bredere patronen te zoeken, wat in feite is waarom Marx productiewijzen beschouwde als basis voor wat vergelijkbaar was en wat niet.

Een ander voorbeeld: een archeoloog weet bijvoorbeeld dat veel volken de gewoonte hadden kostbaarheden aan de goden te wijden en veronderstelt daarom, als hij ergens veel dure voorwerpen opgraaft, dat het opgegraven gebouw een religieuze functie kan hebben gehad. Hij vergelijkt dus niet met één andere cultuur, maar met een algemener patroon, en dat is, zolang n>1 beter is dan n=1, een hardere methode. Zo’n patroon wordt ook wel aangeduid als een model.

Een voorbeeld is De boeren bedreigd, de inaugurele rede van mijn leermeester Pieter Wim de Neeve (1945-1990). Hierin behandelde hij de economie van Italië in de periode voordat Tiberius Gracchus in 133 v.Chr. voorstelde de akkerbouw te hervormen. De Neeve paste het model toe dat de Pruisische sociaal-geograaf Johann Heinrich von Thünen in 1826 had voorgesteld in zijn boek Der isolierte Staat.

Von Thünen wees erop dat kwetsbare producten met hoge transportkosten, zoals fruit, in de regel dichtbij de markt werden verbouwd, dat minder bederfelijke producten als graan wat verderop groeiden, terwijl vlees nog verder weg werd geproduceerd omdat het op eigen kracht naar het abattoir pleegt te lopen. De agrarische productie ordende zich zo in concentrische cirkels rond de markt, bijvoorbeeld een stad, zoals we zien in het eerste segment van de afbeelding hierboven.

In het tweede segment zien we wat er gebeurt als er een kleinere markt bij komt, in het derde zien we hoe de aanwezigheid van enerzijds rivieren en wegen en anderzijds de bodemgesteldheid het plaatje verandert. Dit model, zo toonde De Neeve aan, was ook van toepassing op Midden-Italië, en hielp verklaren waarom de boerenstand in de knel kwam. Het snel groeiende Rome importeerde zijn graan steeds vaker van overzee en de teloorgang van de stedelijke markt stelde de kleine boeren uit Latium voor de keuze óf over te schakelen op tuinbouw óf hun bedrijf op te geven. Meestal ontbrak het kapitaal voor het eerste, zodat ze hun land uiteindelijk maar overdeden aan een grootgrondbezitter, die er een plantage inrichtte waar slaven de gewassen verbouwden waar Rome om vroeg. Zo helpt een model uit de sociale geografie de antieke feiten verklaren: de oorzaak van de ondergang van de Italiaanse boerenstand ligt in laatste instantie in de transportkosten.

[Wordt vervolgd]

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Physics of Society (2)

In het eerste stukje legde ik uit dat “physics of society” veronderstelt dat veel menselijke gedragingen zijn te herleiden tot een beperkt Read more

Physics of Society (1)

Geschiedenis is méér dan “het ene ding na het andere” of “vroeger zag het er hier zo uit”. Je probeert Read more

Verklaren door vergelijken (3)

In de twee eerste stukjes heb ik uitgelegd dat vergelijken een manier is om oorzaken op te sporen, al moet Read more

Verhalende geschiedschrijving

Geschiedvorsing wil niet slechts zeggen dat je gebeurtenissen op een rijtje zet maar houdt ook in dat je die probeert Read more