Verkeerd geleerde historische lessen

16 augustus 2021

Vorige week overleed Donald Kagan. De in Litouwen geboren Amerikaanse classicus is de auteur van een van de aardigste inleidingen tot de reeks conflicten waarin Athene, Sparta, Korinthe, Thebe, Argos, Syracuse en Macedonië in het laatste derde van de vijfde eeuw v.Chr. verwikkeld raakten. Daarover eerst iets, daarna over Kagan zelf.

Griekse oorlogen

Die conflicten begonnen bij Sybota (433), escaleerden tot de tienjarige Archidamische Oorlog (431-421), kregen een kort intermezzo dat bekendstaat als de Vrede van Nikias, werden vervolgd met een conflict op de Peloponnesos en vervolgens de Siciliaanse Expeditie (waarover ik toevallig volgende week blog), gingen over in de Ionische of Dekeleïsche Oorlog (413-404), die eindigde met de val  vanAthene (404), dat zich herstelde, waarop de Korinthische Oorlog begon (395-387).

We hebben drie bronnen. De eerste is Thoukydides’ indrukwekkende maar onvoltooide geschiedwerk. Omdat deze auteur vóór de Korinthische Oorlog overleed beschouwde hij de gebeurtenissen van 431 tot en met 404 als één geheel, en daarmee maakte hij school. Historici duiden het vaak aan als de Peloponnesische Oorlog. Xenofon beschreef het vervolg, de Hellenika (“Griekse oorlogen” in de vertaling van Gerard Koolschijn). Tot slot is er Diodoros van Sicilië, de auteur van een samenvatting van eerdere geschiedwerken. Hij biedt een overzicht van de gehele vijfde en vierde eeuw, inclusief het heel relevante detail dat Sparta al in 431 v.Chr. Perzië om hulp vroeg.

Thoukydides

Het indrukwekkendst is Thoukydides. Het is onmogelijk zijn geschiedwerk te lezen zonder overdonderd te zijn door zijn analyse. In de internationale betrekkingen, zo redeneert hij, geldt vooral het eigenbelang. Macht is de doorslaggevende factor. Indrukwekkend is vooral de redevoering die hij de Korinthiërs in de mond legt op het congres waarin Sparta besluit ten oorlog te gaan: de machtsgroei van Athene was vooral te wijten aan de Spartanen, die het maar hadden laten gebeuren. De Atheners waren daarentegen rusteloos en vol energie geweest, lieten zich nooit afschrikken door een mislukking en hadden zo een imperium gebouwd. Aldus Thoukydides.

Tot degenen die overdonderd waren behoorde ook Donald Kagan. Zijn boeken The Outbreak of the Peloponnesian War (1969), The Archidamian War (1974), The Peace of Nicias and the Sicilian Expedition (1981) en The Fall of the Athenian Empire (1987) tonen een bijna obsessieve belangstelling voor Thoukydides. Hij vatte het allemaal samen in The Peloponnesian War (2003), dat ik beschouw als een van de best geschreven inleidingen. Zijn uiteenzetting van de oorzaken van de Archidamische Oorlog is glashelder, net zoals zijn analyse dat een democratie ook in oorlogstijd in staat is tot lange-termijn-beleid.

Oude en moderne oorlogen

In 1995 publiceerde Kagan On the Origins of War and the Preservation of Peace, waarin hij het uitbreken van de Archidamische Oorlog vergeleek met onder andere het ontstaan van de Eerste en Tweede Wereldoorlog en het niet-ontstaan van een wereldoorlog ten tijde van de Cubacrisis. Welke factoren waren beslissend voor de escalatie naar geweld?

Zulke vergelijkingen staan bekend als “het vergelijkend-oorzakelijk verklaringsmodel” ofwel “comparativisme”. Ze veronderstellen natuurlijk wél een geldig comparandum. Ofwel: de vergelijkingstheorie.

Donald Kagan vergeleek appels en peren. De welvaart die we te danken hebben aan de Industriële Revolutie heeft immers geleid tot enerzijds het inzicht dat er handigere manieren van zelfverrijking zijn dan oorlog en anderzijds voordien onbetaalbare vormen van crisisbeheersing. Je kunt een preïndustriële samenleving daarom niet zomaar vergelijken met een postindustriële samenleving.

Tenzij je mensen wil overtuigen van jouw visie op het heden en daarbij alle argumenten benut die je maar kunt verzinnen. Wie echter het verleden erbij haalt om het heden te duiden, is politiek bezig: denk maar aan Mark Rutte, die als historicus heus wel beter wist maar de hedendaagse vluchtelingenproblematiek probeerde te “verhelderen” door de val van het West-Romeinse Rijk erbij te halen. Dat is geen geschiedenis maar politieke retoriek.

Moderne oorlogen

Donald Kagan gaat op dit punt niet vrijuit. Van Thoukydides nam hij het inzicht over dat oorlogen konden uitbreken omwille van het prestige dat uitgaat van leiderschap. Imperialisme is, zo bezien, normaal en Kagan en zijn zoons Robert en Frederick inspireerden de neoconservatieve buitenlandse politiek van president Bush Jr. Het prestige van leiderschap pakte, zoals bekend, weinig gunstig uit voor Amerika en voor de Iraakse bevolking. Dat “the surge”, waartoe de Kagans adviseerden, Irak rust heeft gebracht, was alleen doordat de sji’ieten hun doelen hadden bereikt.

De moraal: je kunt van het verleden de verkeerde lessen leren. Bijvoorbeeld als je een eenentwintigste-eeuwse oorlog analyseert door de bril van een historicus uit de vijfde eeuw v.Chr. Er zijn grenzen aan de vergelijkbaarheid en je kunt een hedendaags conflict beter vergelijken met andere hedendaagse oorlogen. De blinde vlek van Thoukydides, die leefde in een veel armere samenleving dan de onze en niet anders weten kon, is dat er ook zoiets bestaan kan als supranationale samenwerking. Kagan had dat best kunnen weten, maar meende relevantie te moeten geven aan de Oudheid.

Deel dit blog:
Prinsjesdag, Plinius, Mill en de vergelijkingstheorie

Morgen is het Prinsjesdag en dat is een mooie gelegenheid om het weer eens over vergelijkingstheorie te hebben. Het demissionaire Read more

De Zeevolken: meer problemen

In de vorige vier stukken (één, twee, drie, vier) over de Zeevolken heb ik uitgelegd dat het bewijsmateriaal een consistent Read more

MoM | Rome 455, Washington 2021?

Als mijn uitgever het me vraagt, en als die uitgever ook nog inhoudelijk nadenkt over wat geschiedenis is, kan ik Read more

Vergelijkingstheorie (2)

[In het eerste deel legde ik uit dat vergelijkingen tussen nu en de Oudheid lastig zijn. Je zult minimaal het comparandum moeten Read more