Veerman tussen twee culturen

Veerpont (Lekkerkerk)
27 februari 2021

Ik verbeeld me niet dat ik u iets nieuws vertel als ik zeg dat we afgelopen vrijdag weer zo’n relletje hebben gezien dat de letteren zo’n slechte naam geeft. Uitgeverij Meulenhoff had gevraagd aan Marieke Lucas Rijneveld om poëzie van Amanda Gorman te vertalen, maar dit leidde tot een stuk in De Volkskrant en ophef op de sociale media, waarbij de strekking was dat de opdracht beter gegeven had kunnen zijn aan iemand die, net als Gorman, zwart is. Meulenhoff probeerde de storm te bezweren met een persbericht over “sensitivity readers” – mensen die gevoeligheden herkennen die een vertaler misschien niet kent – maar het was al te laat. Rijneveld heeft zich inmiddels teruggetrokken.

Het is de moderne tijd. Abdelkader Benali kan ervan meepraten. Ergens ziet iemand je naam, iemand is verontwaardigd (doorgaans woede op zoek naar een aanleiding), de sociale media maken er een relletje van, en daarna kun je je alleen maar terugtrekken omdat aanblijven alleen maar afleidt van de goede zaak. Inhoudelijke discussie blijft achterwege.

Veerman tussen twee culturen

Het punt is natuurlijk dit: als je een tekst vertaalt, ben je een bemiddelaar, een tussenpersoon, een veerman tussen twee culturen. De eis dat een vertaler zoveel mogelijk moet lijken op de auteur is daarbij niet helemáál onzinnig: enige affiniteit met de wereld waarin de tekst is geschreven, is natuurlijk wel zo handig. Maar makkelijk is dat niet. De ideale vertaler zou én de huidskleur, én het geslacht, én de seksuele voorkeur, én de religie, én de status, én de educatie én de opgedane ervaringen én de taalwereld moeten delen met de auteur. Het begint er dan al aardig op te lijken dat alleen de auteur zelf de perfecte vertaler is, zoals verschillende twitterati vrijdag constateerden.

In alle andere gevallen moet gekozen worden welk van de diverse aspecten – huidskleur, geslacht, geaardheid enz. – per se aanwezig moet zijn en welke minder belangrijk zijn. Rijneveld is volgens de critici niet zwart genoeg, waarbij de aanname is dat etniciteit zwaarder weegt dan andere aspecten. Dat is nogal een claim. Om nog maar te zwijgen van het essentialisme dat is verondersteld. Wie stelt dat alleen blanke homoseksuele mannen Gerard Reve mogen vertalen, miskent dat huidskleur, geaardheid en geslacht zo absoluut niet zijn.

De oudheidkundige vertaler

Enfin, wat ik in de twee voorgaande alinea’s schreef, is vrijdag in alle toonaarden door de sociale media gegaan. Ik wil een ander aspect behandelen: hoe gaan oudheidkundigen om met deze problematiek? Zij vertalen immers voortdurend – ik bedoel dat niet letterlijk maar figuurlijk, in de zin dat ze proberen te begrijpen wat men in de Oudheid dacht en dat in woorden van onze tijd willen navertellen. En dan heb ik het niet alleen over teksten, maar ook over andere cultuuruitingen.

De problematiek is voor oudheidkundigen veel groter, aangezien zij niet in een voorindustriële maar een postindustriële samenleving leven. Wij weten niet wat honger is, wij zijn geen slavenhouders, wij weten niet wat ontrechting is. De gemiddelde oudheidkundige is iemand uit de middenklasse en heeft geen idee wat het is om te behoren tot de één promille die de antieke bronnen schreef. De eis dat een vertaler zoveel mogelijk moet delen met de auteur, is dus volkomen onhaalbaar. Wie beweert dat wij affiniteit zouden kunnen hebben met de wereld waarin de oude teksten geschreven zijn, heeft ergens een afslag gemist.

Einfühlen

Oudheidkundigen proberen zich desondanks in te leven in de oude wereld. De vakterm is einfühlen. Ze bezoeken oudheidkundige musea om zich vertrouwd te maken met de materiële cultuur – een absolute eerste eis. Ze bezoeken de gebieden waar de teksten zijn geschreven. Ze lezen antieke teksten en proberen te begrijpen wat er staat. Daarbij bestaan diverse strategieën, zoals de heen-en-weer-gang tussen deel en geheel van Schleiermacher en de verankering waarover Droysen het had; maar er zijn meer benaderingen. Een mooie recensie van een intrigerend boek dat de psychoanalyse, waarover vaak wat lacherig is gedaan, serieus wil nemen, vindt u hier, en over de implicaties van de DNA-revolutie voor de tekstuitleg leest u daar meer.

Ik zou willen dat hermeneuse – of hermeneutiek, om er ook eens zo’n academisch anglicisme tegenaan te gooien – een middelbare-schoolvak was, aangeboden bij alle literatuur- en kunstonderricht. Hermeneuse is, met een woord van Schleiermacher, “de kunst om elkaar te begrijpen” en ik denk dat het daar weleens wat aan mankeert.

De slachtoffers

De hele discussie heeft ondertussen vooral schade aangericht. Om te beginnen aan de letteren, die weer eens te kijk staan als slagveld van diverse linkse hobby’s.

En ook etnische minderheden, om wie het allemaal te doen was, hebben schade opgelopen. Er is namelijk wel degelijk een serieus probleem. Vertalers van het Nieuwe Testament kennen de discussie over doulos, de Griekse weergave van het Aramese abd, een van de titels van de historische Jezus (meer hier, zie p.52-53). Dat kun je vertalen als “dienaar” maar ook als “slaaf”. Ik heb weleens met een zwarte dominee gesproken die voorging in een van de “zwarte” kerken in de Amsterdamse stadswijk Bijlmermeer; zij vertelde me hoe verschrikkelijk gevoelig dit lag en prees de Nieuwe Bijbelvertaling omdat de vertalers er op waren ingegaan.

Sensitiviteit voor de gevoeligheden van minderheden, of die nu etnisch of seksueel of religieus of anders zijn, is wel degelijk een serieuze aangelegenheid. Vrijdag hebben degenen die de problematiek wilden agenderen, zich op een geweldige manier in de voet geschoten.

[Dit stuk wordt gereblogd op #GrondslagenNet, de groepsblog van archeologen, classici en oudhistorici.]

Deel dit blog:
Zwart, maar

‘Zwart ben ik, maar mooi,’ zegt de bruid van de koning in de bijbel, Hooglied 1:5. Althans volgens de christelijke Read more

Hunebed van de dag: D6 (Tynaarlo)

Het op vijf na noordelijkste hunebed in Nederland, hunebed D6, was het eerste dat ik zag. Althans als volwassene. Ik Read more

Sapfo en Charaxos

Een van de bizarste ontwikkelingen in de aan bizarre ontwikkelingen niet arme affaire rond de Sapfo-fragmenten (overzicht) is de opstapeling Read more

De Warka-vaas

Ik blogde al over de grote stad Uruk, tegenwoordig Warka, waar de overgang van Neolithicum naar geschiedenis is gedocumenteerd in Read more