Traditionskern

Frankische mantelgesp (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel)
26 juli 2021

Ik ben al weken bezig met het lezen van de Getica van de Byzantijnse auteur Jordanes, een tekst over de geschiedenis van de Goten waarvan onlangs een mooie en goed ontvangen becommentarieerde vertaling is verschenen van de hand van de Gentse oudheidkundigen Peter Van Nuffelen en Lieve Van Hoof. Er is een hoop over te zeggen, zoals dat de tekst teruggaat op een ouder origineel. Of dat ze begint met verhalen over de vroege geschiedenis van de Goten, die ooit hadden gewoond op “Scandza”, een eiland tegenover de Weichsel, onder leiding van een koning Berig. Er volgen beschrijvingen van migraties naar en langs de Weichsel naar Skythië, waar ze leefden onder een koning Filimer, en vervolgens naar Mysië, Thracië en Dacië. Daarvandaan barstten de Visigoten en Ostrogoten later het Romeinse Rijk binnen.

Oorsprongsgeschiedenis

Dit is een oorsprongsgeschiedenis waarvan we er meer kennen. Een ander voorbeeld is de Geschiedenis van de Franken van Gregorius van Tours. En weer een ander voorbeeld is de Geschiedenis van de Langobarden van Paulus de Diaken. En of het nu gaat om Goten, Franken of Langobarden, ze bewegen allemaal van de randen van de aarde naar de Mediterrane wereld. We hebben diverse van zulke geschiedwerken en ze bevatten allemaal dezelfde curieuze mengeling van bijbelse geschiedenis, citaten uit Griekse en Romeinse auteurs, én eigen tradities van de volken.

Het is verleidelijk te denken dat die eigen tradities voldoende betrouwbaar zijn om aan te nemen dat de Gotische volken werkelijk uit Scandzia (ofwel Scandinavië) via noordelijk Polen richting Oekraïne zijn gemigreerd. Daar zijn ook wel wat archeologische aanwijzingen voor, maar evengoed heten de Goten in onze Romeinse bronnen aanvankelijk geen Goten maar Skythen of Geten – dit laatste was de naam van een Thracisch volk. De stammen die in de vierde eeuw op de Balkan opereren, staan bekend als  Thervingers en Greuthungers.

Flexibel en fluïde

De simpele waarheid is dat zo’n stam een flexibele en fluïde federatie was. Een charismatische leider, zoals de Fritigern die de slag bij Adrianopel won, kon mensen van velerlei herkomst verenigen, maar na de dood van zo’n man kon de coalitie even vrolijk weer uit elkaar vallen. In Fritigerns geval was de nieuwe leider Alaric, die niet alleen de leider was van zo’n federatie maar tevens een Romeinse generaal. Na enkele omzwervingen en leiderschapswisselingen vestigden de Visigoten zich in Castilië. In de loop der tijden was de samenstelling van de federatie veranderd: er waren mensen afgehaakt op de Balkan, in Italië, in Aquitanië, in Catalonië, en er waren in al die landen mensen bij gekomen, zoals weggelopen slaven en soldaten die een Alaric dienden omdat hij tevens Romeins generaal was.

Wat is, in deze context, een Goot, Frank of Langobard? De leiders van deze groepen hadden titels als “koning” en Romeinse magistratenfuncties, maar zouden wel gek zijn geweest als ze zich presenteerden als de leiders van alleen één stam. Ze hadden alle mensen nodig die onder hen dienden. Childeric en Clovis waren dus wel koningen, maar niet van de Franken. Pas vanaf de zesde eeuw worden de geschiedenissen geschreven die ik noemde: geschiedwerken waarin de bonte schare volgelingen met terugwerkende kracht wordt opgevat als Franken, als Goten, als Langobarden. Als etnische eenheden zijn dit dus laatantieke terugprojecties.

Traditionskern

Dat doet ons twijfelen aan de verhalen over de oertijd. Misschien zijn die volkomen fictief. Misschien is dat echter ook wat overdreven. Op dit punt is het begrip Traditionskern relevant.

Het komt erop neer dat elk van de federaties – het kan ook gaan over de Hunnen of de Avaren of de Mongolen of whatever – een klein en liefst stabiel centrum had van mensen die erkend werden als de kern van de groep. Zij bewaarden het collectieve geheugen van de federatie. De oorsprongsmythologie dus, heldensagen, verhalen over verhuizingen en herinneringen aan heldendaden. Alles mondeling en dus maar gedeeltelijk betrouwbaar doorgegeven tot het in de zesde eeuw op schrift werd gesteld. Het lidmaatschap van deze kerngroep was open: je was een Hun als je werd erkend als een Hun en je werd erkend als een Hun als je in staat was je te gedragen als een Hun.

Wat is een volk, eigenlijk?

Als we er zo naar kijken, begrijpen we hoe enerzijds zo’n federatie voortdurend van samenstelling kon veranderen maar er toch continuïteit in was. We weten wat een volk eigenlijk was. Destijds althans, want ik zou het niet graag op het heden los laten. De aanname dat er kern-Nederlanders zouden zijn vind ik onprettig, al hebben we natuurlijk voldoende cultuurmandarijnen die denken de beschaving te belichamen.

Maar voor de Oudheid hebben we minimaal vat op iets dat voorafgaat aan de fase vóór de optekening van de tradities. Als Gregorius vertelt wie de Franken waren, geeft hij de niet per se betrouwbare tradities weer die op dat moment circuleerden.

En soms herkennen we in die Traditionskern iets wonderlijks. De Goten hadden van Skythië naar het Romeinse Rijk kunnen migreren om te voldoen aan het stereotype dat zo’n stam van de randen van de aarde naar het centrum van de beschaafde wereld was gekomen. Maar Jordanes en zijn bron laten de Goten eerst van de ene rand van de aarde, Scandzia, naar de andere trekken. Dat zou heel wel een betrouwbare kern achter de Traditionskern kunnen zijn.

Tot slot

Tot slot: het woord Traditionskern kan iets vrijer worden gebruikt, bijvoorbeeld voor personen als Siegfried. Natuurlijk heeft die geen draak gedood, maar er moet ooit een man met die naam zijn geweest over wie verhalen werden verteld. Dat trok meer verhalen aan, en nog meer verhalen. Het oorspronkelijke verhaal kan vergeten zijn geraakt. Maar ergens achter de Siegfried-traditie moet een Oer-Siegfried zijn geweest, van wie we weten dat hij heldensagen aantrok.

Maar dit is dus een andere betekenis van het woord Traditionskern. Het heeft meestal betrekking op de herinneringen én de groep herinneringsdragers in een fluïde groep laatantieke migranten, die later, toen ze uitgemigreerd waren, een eigen naam kregen en die terugprojecteerden op eerdere generaties migranten.

Deel dit blog:
Antieke migraties en migranten (2)

[Voor het eerste deel van deze reeks over antieke migratie: hier.] De migratie van namen Je kunt niet zeggen dat de Read more

Antieke migraties en migranten (1)

Migratie, dat mensen met een bepaalde identiteit elders gaan wonen bij mensen met een andere identiteit, is momenteel een belangrijk Read more

De Visigoten

Een kleine twee weken geleden maakten archeologen van de Amsterdamse Vrije Universiteit bekend dat er bij Lienden gouden munten waren Read more

Romeinse wegen

Een boek waaraan je zelf hebt meegewerkt, dat kun je natuurlijk niet recenseren. Als je iets positiefs zegt, sta je Read more