De apostel Paulus. Byzantijns ivoorsnijwerk, gevonden in een Merovingische context (Teseum, Tongeren)

Henri Pirenne: Van Late Oudheid naar Vroege Middeleeuwen

15 april 2021

Nog een derde filmpje in mijn reeks “Zit een oudheidkundige met de rug naar een boekenkast”: dit keer over Henri Pirenne, de grote Belgische historicus. Ik heb al eens eerder over zijn boek Mahomet et Charlemagne geschreven en het is niet zo zinvol dat te herhalen. U leest het hier maar.

Het filmpje duurt een kwartier. Langer dan ik wilde, maar het is dan ook een heel belangrijk boek. Niet om de eigenlijke these: dat de Late Oudheid, met de Merovingen als opvallendste dynastie, overging in de Vroege Middeleeuwen doordat de handel tussen het oostelijk en westelijk bekken van de Middellandse Zee tot stilstand kwam na de Arabische veroveringen. Zonder Mohammed geen Karel de Grote. Dát is weerlegd.

Deel:

Mohammeds geboorte- en sterfjaar

30 maart 2021

‘Mohammed (570–632)’ staat in vrijwel iedere encyclopedie of inleiding tot de islam. Dat komt omdat zulke werken streven naar korte, recht-toe-recht-ane informatie, geen prijs stellen op vraagtekens en puntje-puntje-puntje, en omdat andere beroemde personen ook jaartallen hebben. Maar vast staat Mohammeds sterfjaar niet, en zijn geboortejaar al helemaal niet.

Er is in het leven van de profeet eigenlijk maar één jaartal dat solide is: het jaar 1 (622 AD), het jaar van de hidjra, zijn emigratie van Mekka naar Medina. Dat jaartal staat vast, omdat het ongeveer twintig jaar na dato tot beginjaar gemaakt werd voor de islamitische tijdrekening en alle islamitische data tot op heden daarnaar berekend worden. Een eeuw later begonnen historici terugrekenend jaar na jaar te beschrijven wat er sinds dat jaar 1 was gebeurd. Daarbij zullen zeker fouten zijn opgetreden, maar er is in ieder geval een tijdschema gemaakt, en volgens dat schema stierf de profeet tien jaar na de emigratie, dus in 632. Dat lijkt dus nogal duidelijk.

Deel:
Categoriën: Arabië, Islam
Mohammed en enkele metgezellen (Miniatuur uit het Pergamonmuseum, Berlijn)

Mohammed, een profeet geënt op profeten (2)

11 maart 2021

In de biografie van Mohammed (sira) wordt vaak gebruik gemaakt van biografische elementen en eigenschappen van vroegere profeten. De annunciatie en de profetische vroegrijpheid kwam al ter sprake in deel 1. Hieronder volgen nog twee profetische trekken die door gelovige vertellers op Mohammed werden overgebracht; er zijn er vast nog meer.

3. Mohammed als herder

Wanneer wij in sira-teksten lezen dat Mohammed als jongeman herder is geweest is het moeilijk, niet aan Mozes te denken, van wie hetzelfde wordt verteld (koran 28:22-8). Maar veel meer bijbelse profeten blijken herder te zijn geweest. In dit geval is het een hadīth die ons verder op het spoor helpt:

Deel:
Categoriën: Arabië, Islam
Jesaja heeft een visioen van Jezus en Mohammed

Mohammed, een profeet geënt op profeten (1)

8 maart 2021

In de koran wordt Mohammed voorgesteld als een profeet in een lange rij vroegere profeten: Abraham, Noach, Mozes, Jezus en nog ettelijke andere— niet altijd dezelfde persoonlijkheden als die in het jodendom of het christendom profeet genoemd worden. Maar wanneer we dan over die oudere profeten lezen valt op, dat zij zich vaak net zo gedroegen en hetzelfde meemaakten als Mohammed. Ook zij werden door God met een boodschap tot een volk gezonden, bestreden het veelgodendom, dreigden hun volk met een strafgericht, werden bespot en tegengewerkt enzovoort. De trekken van Mohammed worden op die oudere profeten geprojecteerd: ze worden naar hem gemodelleerd, ze lijken op hem.

In de sira en de hadith daarentegen wordt Mohammed ingevuld met de trekken van die oudere profeten: hij lijkt op hen. Deze teksten zijn van iets later en dienden wellicht om de nieuwbakken gelovigen temidden van de overweldigende meerderheid van christenen en joden te sterken in hun geloof, eventueel ook als ze met dezen in gesprek raakten. Zie je wel: onze Mohammed hoort er ook bij, konden ze dan zeggen, hij is zelfs nog een betere profeet dan die van jullie. De joodse en christelijk teksten zullen toen ook beter bekend zijn geweest.

Deel:
Categoriën: Arabië, Islam

Interview met Marcel Hulspas

11 februari 2021

Een van de bekendste uitspraken over de profeet Mohammed is die van de Franse geleerde Ernest Renan (1823-1892), die zei dat het ontstaan van de islam niet had plaatsgevonden in het geheim, zoals bij zoveel religies het geval was geweest, maar in het volle licht van de geschiedenis. Voor iemand die geen hoge pet op had van de islam was dat een opmerkelijke uitspraak. Renan nam namelijk voetstoots aan dat de verhalen die moslims over hun profeet vertelden, bedoeld waren om letterlijk te worden genomen. Dat is maar de vraag. De verhaalcultuur was destijds een andere.

Maar er is meer aan de hand. Zo fantastisch goed is de vroege islam helemaal niet gedocumenteerd. De voornaamste bron is het Leven van de Profeet door Ibn Ishaq, geschreven ruim een eeuw na het overlijden van Mohammed. Het boek, in het Nederlands vertaald door Wim Raven, gaat terug op ouder materiaal dat lastig is te authenticeren. We zouden graag wat meer bronnen willen hebben die niet door gelovigen zijn geschreven.

Deel:
Jesaja heeft een visioen van Jezus en Mohammed

Kiezen tussen twee profeten

16 december 2020

Het christendom oefende grote invloed uit binnen de Arabische wereld. Dat geloof, zo leek het, had de toekomst. Het breidde zich in alle richtingen uit en de christelijke keizer in Constantinopel was de machtigste heerser op aarde. Dat toonde toch aan dat Gods zegen op de christenen rustte en dat het christendom het ware geloof was. Het was dus niet verwonderlijk dat een aantal grote stammen in het noorden van Arabië zich rond 500 tot het christendom bekeerden.

Andere Arabieren (de zogenoemde ‘haniefen’) waren het er mee eens dat de traditionele goden plaats moesten maken voor de ene God van de joden en christenen, maar streefden daarbij naar een eigen Arabisch monotheïsme. De verhalen over de haniefen geven aan velen van hen ervoor kozen om te leven als (christelijke) kluizenaars, en dat velen zich uiteindelijk ook bekeerden tot het christendom. Kortom, voor Arabieren die uitgekeken waren op de oude stamgoden was bekering tot het christendom een voor de hand liggende stap.

Deel:
Categoriën: Arabië, Islam
Tags: , ,
Mohammed en enkele metgezellen (Miniatuur uit het Pergamonmuseum, Berlijn)

De biografie van Mohammed: de oudste bronnen

14 december 2020

Omdat de sīra niet alleen de biografie van de profeet behelst, maar eigenlijk een hele tak van literatuur is, is het weinig zinvol altijd alleen maar het beroemde boek van Ibn Ishāq (gest. 767) in de bewerking van Ibn Hishām (gest. ± 828) te lezen. De teksten van ‘Urwa ibn al-Zubayr (gest. 711) bij voorbeeld zijn ouder en minstens zo belangrijk. Hier volgt een overzicht van de vroegste Arabische teksten in het genre sīra. Daarvan zijn er steeds meer in vertaling verkrijgbaar. Zelf vind ik de latere sīra-boeken niet zo interessant, hoewel men er telkens weer op wijst, dat late boeken vroege teksten kunnen bevatten. Dat is waar, maar er is eerst nog een heleboel te lezen waarvan in ieder geval vaststaat dat het oud is.

Deel:
Categoriën: Arabië, Islam
De grot van de Zevenslapers, Efese

De Profeet aan het werk

11 december 2020

Drie eeuwen slapen. En dan wakker worden en terugkeren naar je moederstad – een reis naar de toekomst, zogezegd. En de verbaasde burgers willen pas op grond van harde bewijzen geloven dat je écht ‘uit het verleden‘ bent gekomen. Dat is de kern van het 1500 jaar oude verhaal van de ‘Slapers van Efese’. Het heeft iets van een detective, van Sciencefiction, en mag daarom gerust uniek worden genoemd.

Wanneer en waar dit verhaal precies is ontstaan, weten we niet. De oudste teksten dateren in elk geval van rond AD 500 maar het is ongetwijfeld ouder. Het is waarschijnlijk ontstaan in Syrië, en geschreven in het Syrisch-Aramees . Maar het verhaal werd al spoedig vertaald in het Grieks, Latijn en nog meer talen. In totaal zijn zo’n tweehonderd versies bewaard gebleven (waarvan de helft in het latijn, maar dat is waarschijnlijk een onderzoek bias), wat erop duidt dat het verhaal immens populair moet zijn geweest. Ook Mohammeds volgelingen kenden het en Mohammed besteedde er uitgebreid aandacht aan. Dat wil zeggen, hij gaf er een persoonlijke draai aan die ons iets vertelt over hoe hij zijn volgelingen wist te boeien en aan zich wist te binden.

Deel:
De basiliek van Resafa

Soldaten in de hemel?

27 november 2020

Het gebeurde in de zomer van het jaar 624. Keizer Heraclius vocht toen al veertien jaar tegen de Perzen, met wisselend succes. De Perzen hadden Syrië, Palestina en Egypte veroverd en waren diep doorgedrongen in Klein Azië. Heraclius kon hen nauwelijks tegenhouden maar hij was niet van plan op te geven. Hij voerde een gedurfd plan uit: hij formeerde een klein maar goed getraind leger en voer daarmee naar de oostkust van de Zwarte Zee, naar Armenië. Daar startte hij een guerrilla-oorlog tegen de Perzen. In de zomer van 624 besloot hij dat ze Perzië zélf zouden binnenvallen. En in zijn peptalk tot zijn soldaten zou toen hij het volgende hebben gezegd:

Het gevaar is niet zonder beloning. Integendeel, het leidt tot eeuwig leven. Laat ons dapper standhouden, en de Heer onze God zal ons bijstaan en de vijand vernietigen.

Deel:
Mohammed en enkele metgezellen (Miniatuur uit het Pergamonmuseum, Berlijn)

Mohammed en de joden

26 november 2020

Dit onderwerp is te groot en te ingewikkeld om hier zomaar even te behandelen. Op deze bladzij zal ik alleen uitleggen waarom het zo ingewikkeld is.

De drie belangrijkste oude Arabische teksten waarin joden voorkomen, sluiten niet op elkaar aan en komen niet met elkaar overeen. De snippers in de oude poëzie, de fantastische verhalen in de hadith en de behandeling van de joden in iets latere geschiedwerken helpen ook niet verder.

Deel:
Categoriën: Arabië, Islam, Jodendom
Tags: