Heilige katten, een zaak van levensbelang in Egypte

20 april 2021

 

Waarom zijn heilige katten een zaak van levensbelang in Egypte? Om op die vraag te kunnen antwoorden keren we terug naar  20 april 202 v.C., een dag waarop er iets gebeurde met de kittens in het huis van Onnophris. Deze begrafenisondernemer uit het dorpje Tanis in de Fajoem-oase schreef die dag namelijk de volgende petitie aan de politiechef Machatas:

Deel:
Categoriën: Egypte
Cicero (Capitolijnse Musea, Rome)

Catilina, toch geen monster?

31 maart 2021

Generaties leerlingen lazen op school in Vlaanderen en wellicht ook in Nederland de Eerste Catilinarische Redevoering van Cicero. Daarbij leerden ze de aanhef en dus ook de beroemde openingszin uit het hoofd. Quousque tandem, Catilina, abutere patientia nostra (Hoe lang nog, zal je ons geduld op de proef stellen?), maar ze beseften niet dat dit niet de gehele waarheid dekte…

Waarom schrijf ik dit nu? Het beeld dat veel mensen tegenwoordig hebben van Catilina, Cicero en overigens ook keizer Augustus, wordt nog altijd onrechtstreeks bepaald door de traditionele bronnen uit de Oudheid. Men leest Cicero niet meer, maar hoort Bart De Wever verklaren hoe hoogstaand Cicero en keizer Augustus wel waren. In het tijdschrift Knack en elders dweept men met de op zich knappe auteur Robert Harris en zijn Cicero-trilogie. In deze boeken volgt Harris, overigens een voor een romanschrijver verdedigbare keuze, slaafs de stellingen van Cicero.

Deel:
Categoriën: Boek, Romeinse Republiek
Het ravijn Tempe

Het Tempe-ravijn

31 maart 2021

De Tempevallei is de diepe kloof tussen de bergen Olympos en Ossa, waar de snelle rivier Peneios zich een weg van Thessalië naar de Egeïsche Zee baant. Wat zo vaak een vallei wordt genoemd, is in feite maar 25 tot 50 meter breed, bijna 500 meter diep en tien kilometer lang. Het is een ravijn.

Er zijn prachtige kliffen en de vegetatie is lieflijk, zodat het niet verwonderlijk is dat het landschap altijd door dichters is geprezen: zo was er van Dion Chrysostomos een Ekfrasis (beschrijving). De tekst is helaas verloren gegaan.

Deel:
Categoriën: Griekenland

Quis est? Hestiaios Pontikos, de man die de zon nooit zag op- of ondergaan

16 maart 2021

“De man die de zon nooit zag op- of ondergaan” is niet de titel van een roman, noch het verhaal van een gevangene, maar wel een uitspraak die een Hellenistische geleerde vol trots over zichzelf deed. Hij bedoelde hiermee dat hij geen tijd had om het op- en ondergaan van de zon te bewonderen, omdat hij zich de hele tijd aan zijn studie wijdde. Wie was hij?

Wel, het antwoord is eerder tragikomisch: onze man was een Hellenistische geleerde die ondanks al zijn wetenschappelijke inspanningen bijna volledig onbekend is gebleven, zowel in de Oudheid als bij moderne geleerden. Als hij recentelijk dan al eens vermeld werd, was het, zoals we zullen zien, enkel om de spot met hem te drijven. De naam van deze onfortuinlijke geleerde is Hestiaios Pontikos. Als je je nu afvraagt wie dit in godsnaam is, wees dan niet ongerust en ga de man niet opzoeken op Wikipedia of in een of andere wetenschappelijke encyclopedie, want dat zou vergeefse moeite zijn. Hestiaios is immers volledig afwezig in de moderne literatuur over de Oudheid, zelfs in de monumentale Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft.

Deel:
Categoriën: Hellenisme
Laatantiek stierenoffer (Forum Romanum)

Waar komt het woord “religie” vandaan?

6 maart 2021

Het Nederlandse woord religie komt direct van het Latijnse woord religio, maar wat betekent dat eigenlijk? Uit de oudheid zijn ons twee etymologieën van het woord religio overgeleverd: een bij Lactantius, die het afleidt van een werkwoord dat ‘binden’ betekent, en een bij Cicero, die het afleidt van een werkwoord dat ‘lezen’ betekent. Welke van de twee is juist? Of hebben ze allebei ongelijk?

Lactantius: ‘binden’?

Het idee dat het woord religio is afgeleid van het werkwoord religare ‘binden’ wordt voor het eerst genoemd door Lactantius (ca. 250-325 n. Chr.). Hij was een christelijke schrijver met een duidelijke politieke agenda. Bovendien leefde hij eeuwen na het ontstaan van het Latijn; het is alsof men van een hedendaagse theoloog een uitspraak zou verwachten over de etymologie van een moeilijk oud Nederlands woord. Een ‘band met God’ klonk Lactantius erg goed in de oren, net zoals het dat waarschijnlijk voor veel gelovigen vandaag de dag nog doet. In de oudheid had men echter veel fantasie bij het herleiden van woorden. En geen enkele Latijnse schrijver vóór hem vermeldt dit idee, dat is ook al zeer verdacht.

Deel:
Cicero (Capitolijnse Musea, Rome)

Cicero 5: nalatenschap

12 januari 2021

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze reeks van vijf afleveringen: Cicero. Het eerste deel is hier.]

Deugdzaam of niet, Cicero is zelf niet op een prettige manier aan zijn eind gekomen. Zijn politieke betrokkenheid werd hem op het laatst fataal.

Deel:
Categoriën: Hellenisme
Carneades (Glyptothek, München)

Cicero 3: eclectische staatsfilosofie

10 januari 2021

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze reeks van vijf afleveringen: Cicero. Het eerste deel is hier.]

Sceptisch platonisme

Als jongeman was Cicero echter filosofisch geschoold in het sceptisch platonisme, en dat blijkt ook uit zijn werk. Niet voor niets schrijft hij in de vorm van pleidooien en dialogen. Alles wat hij beweert trekt hij ook weer in twijfel. Vooral bij de stoïcijnse veronderstelling dat alles wat verschijnt fundamenteel redelijk en goed is, zet hij zijn vraagtekens.

Deel:
Zeno (Ny Carlsberg Glyptotek Kopenhagen)

Cicero 2: filosofisch rondwinkelen

9 januari 2021

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze reeks van vijf afleveringen: Cicero. Het eerste deel is hier.]

Contra Epicurus

Hoewel hij zich niet expliciet voor of tegen een filosofische stroming uitspreekt, heeft Cicero duidelijk zijn voorkeuren, en vooral op het epicurisme heeft hij veel kritiek. Door het genot centraal te stellen maakt Epicurus volgens Cicero de fout het schone en de deugd tot onderdanen te maken van de zinnelijkheid.

Deel:
Cicero (Capitolijnse Musea, Rome)

Cicero 1: Het begint met ambitie

8 januari 2021

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze reeks van vijf afleveringen: Cicero.]

De filosofen die tot dusver aan ons voorbijtrokken, waren allen Grieken. Gelukkig bleken de Romeinen zelf ook geïnteresseerd in de filosofie. Zoals gezegd kozen zij meestal niet voor een bepaalde filosofische stroming, maar combineerden vrolijk de inzichten van de verschillende Griekse scholen. We noemden dit eclecticisme. En de bekendste eclecticus was Marcus Tullius Cicero, die leefde van 106 tot 43 voor onze jaartelling. Voordat we zijn filosofie bekijken, kijken we eerst wie hij was en in welke tijd hij leefde.

Deel: