Portret van een filosoof (Afrodisias)

De voorsocratici (8): Anaxagoras en Parmenides

23 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

Alles zit in alles

We gaan nu drie filosofieën behandelen die probeerden het probleem van Parmenides op te lossen. Parmenides stelde: hoe kan verandering plaatsvinden in een wereld waarin iets niet zomaar kan veranderen in iets anders?

Deel:
Categoriën: Griekenland
Erechtheion, Athene

Het Erechtheion en de Kariatiden

20 december 2020

Wie een bezoek brengt aan de hoofdstad van Griekenland kan niet om de Acropolis heen. Het witte pad naar de top van deze Tafelberg leidt naar de imposante Propyleeën met in de rechterhoek de lieftallige verschijning van de tempel van Athena Nikè. Eenmaal door de toegangspoort heen gelopen, wordt het oog meteen getrokken naar het befaamde Parthenon, de immense tempel van de godin Athena. Mijn persoonlijke voorkeur gaat echter uit naar het architectonische hoogstandje links van het Parthenon: het Erechtheion.

Koning Erechtheus

Alvorens iets over het Erechtheion te vertellen, moeten er eerst twee Griekse sagen nader toegelicht worden om het gebouw en diens doeleinde beter te begrijpen. Om te beginnen met Erechtheus, ook wel bekend als Erichthonius. Deze legendarische koning van Athene, waar het Erechtheion naar vernoemd is, was het resultaat van de mislukte avances van Hephaestus (god van de smeedkunst) aan het adres van de godin Athena.

Deel:
Categoriën: Griekenland
Aspasia (Archeologisch Museum, Izmir)

Aspasia

3 december 2020

Critici van het democratische bestel van Athene meenden dat debatten niet lang logisch bleven als jan en alleman zich ermee bemoeiden. Dat onlogische factoren een rol speelden in de discussie, zou de filosoof Aristoteles (384-322) brengen tot een scherpzinnige analyse van factoren die er in de communicatie werkelijk toe deden: een betoog moest niet alleen logisch gestructureerd zijn (logos), maar de spreker moest ook betrouwbaar overkomen (ethos) en kunnen appelleren aan de gevoelens van het publiek (pathos). Wie een politieke tegenstander niet met inhoudelijke argumenten kon overtuigen, kon het altijd nog proberen door te appelleren aan de eigen keurigheid of door de ander verdacht te maken.

Dat beperkte zich niet tot de volksvergadering. Het spel (als dat nog het woord is) ging verder in de Atheense gerechtshoven en komedies.

Deel:
Categoriën: Griekenland
De tempel van Hephaestus in Athene

Het Hephaesteion in Athene

26 november 2020

Hephaestus, de Griekse god van de smeedkunst, had een bijzondere band met de stad Athene en haar beschermster Athena. Beide goden hadden de mensheid verschillende ambachten en kunsten bijgebracht en werden geëerd als hun beschermers. De twee Olympiërs deelden niet alleen een gezamenlijk festival, de Chalkeia, maar werden ook samen vereerd in een tempel die uitkeek over de Atheense agora. Deze tempel verkeert vandaag de dag nog in uitstekende staat en wordt het Hephaisteion genoemd.

De heropbouw van Athene

De tempel van Hephaestus is gebouwd aan de rand van een steile helling (de Kolonos Agoraios) langs de noordwestelijke zijde van de agora van Athene en keek oorspronkelijk uit op de pottenbakkers wijk, of kerameikos (Pausanias, Beschrijving van Griekenland I.14.6). Vermoedelijk maakte het Hephaisteion onderdeel uit van een behoorlijk bouwproject in Athene – dat in gang werd gezet halverwege de vijfde eeuw voor Christus – om de door de Perzen verwoeste stad (480 voor Christus) opnieuw op te bouwen.

Deel:
Categoriën: Griekenland
Deel van een preekstoel (Museum voor Byzantijnse en christelijke kunst, Athene)

Kerk of tempel?

21 november 2020

Het bovenstaande museumstuk is voor reisleiders een klassieker. Het is te zien in het Museum voor Byzantijnse en Christelijke Kunst in Athene, dat volgens mij het mooiste museum van die toch al met mooie musea gezegende stad was vóór de Grieken zichzelf overtroffen met het nóg mooiere Akropolismuseum. Het voorwerp zelf is natuurlijk simpel: dit is deel van een preekstoel die ooit in een Atheense kerk stond. De reisleider kan de groep zelf laten raden wat het is.

Vervolgens het trucje: vertellen dat het een mooie en belangrijke kerk was, die echter door oorlogshandelingen werd verwoest en eeuwenlang als ruïne middenin de stad lag. Omdat de kerk echter ooit was gebouwd in een oud-Griekse tempel en er nou eenmaal meer toeristen komen voor antieke dan voor christelijke kunst, besloot het moderne Athene op een gegeven moment de kerk te slopen, zodat die tempel beter zichtbaar werd. Vandaar dat dit onderdeel van een laatantieke preekstoel nu een museumstuk is, terwijl ze natuurlijk ook de kerk hadden kunnen restaureren, die een van de weinige in Athene was uit die tijd, terwijl de stad genoeg klassieke tempels heeft.

Deel:
Het Akropolismuseum bij nacht (foto © Akropolismuseum, Athene)

Het Akropolismuseum

16 november 2020

Eén van de wonderlijkste musea ter wereld is het Akropolismuseum in Athene. Het is voornamelijk gebouwd voor iets wat er (vrijwel) niet is, namelijk: de enorme collectie sculpturen van de Athena-tempel (het Parthenon), de op enkele honderden meters afstand van het museum gelegen locatie die al eeuwen tot de verbeelding spreekt.

Het verhaal is bekend: in de klassieke oudheid was de Akropolis het religieuze centrum van de stadstaat Athene, met de tempel van Athena (Parthenon) als religieus en architectonisch hoogtepunt.  Dat Parthenon heeft lang de eeuwen doorstaan, ook al werd er stevig aan en in verbouwd. Dit in tegensteling tot de kleinere tempel van Athena Nikè en de toegangspoort tot de Akropolis – de Propyleeën – die tijdens het Turkse bewind over Griekenland respectievelijk werden afgebroken en opgeblazen.

Deel:
Categoriën: Griekenland, Musea