Somno iussus

Een inscriptie uit het heiligdom van Andesina (Archeologisch Museum, Grand)
13 november 2020

Soms redeneren wetenschappers nogal makkelijk naar een conclusie toe. Neem de bovenstaande inscriptie uit de derde eeuw, gevonden in het Franse dorpje Grand, het antieke Andesina.

De woorden middenin zijn goed te lezen: somno iussus. Iemand heeft iets gedaan na een bevel in een droom. Het woord erboven kan alleen [tri]bunus zijn, een officier. Daarboven zijn de onderkanten van enkele letters te lezen, die ons in staat stellen de naam van de tribuun te reconstrueren, Consinius. Met toevoeging van drie letters die we niet goed kunnen duiden komen we dus op

…nno Consinius
tribunus
somno iussus

De vraag is waar die eerste drie letters voor hebben gestaan. De gebruikelijke interpretatie is

[Deo Apollini]
[Gra]nno Consinius
tribunus
somno iussus

Wat wil zeggen dat een tribuun Consinius, na een in een droom ontvangen bevel, iets heeft gewijd aan de god Apollo Grannus. Deze lezing is voorgesteld in 1935. De eerste woorden, [Deo Apollini Gra]nno, zijn echter  hypothetisch. De reconstructie kan juist zijn, maar is gebaseerd op niet meer dan het gegeven dat in Grand ooit een heiligdom was voor Apollo Grannus. Misschien kwam Consinius wel uit Karthago en heette hij voluit Hanno Consinius, dat is ook een mogelijkheid; de naam Hannibal is in deze tijd ook weer geattesteerd. Er zullen wel meer lezingen te bedenken zijn. Waar het mij om gaat is het automatisme waarmee de inscriptie is betrokken op de cultus van Apollo Grannus.

Wat in 1935 nog niet bekend was, is dat op een steenworp – letterlijk – inderdaad een tempel heeft gestaan. Een klein deel daarvan is opgegraven en daarbij vond men afbeeldingen van panters, klimop en eroten. Nog minder dan een steenworp verder verrees de eetzaal die bekendstaat als de basiliek. Het mozaïek toont opnieuw een panter. En dat is al met al wat problematisch, want panters, klimop en eroten zijn symbolen uit de cultus voor Bacchus. Als we niet wisten dat de plaatsnaam “Grand” was afgeleid van “Grannus”, zou de tempel gewoon zijn geïdentificeerd als heiligdom van Bacchus en zou niemand op het idee zijn gekomen de inscriptie op deze wijze aan te vullen.

Maar goed, dat konden ze dus in 1935 niet vermoeden. Men vulde de inscriptie aan zoals beschreven en opperde vervolgens dat het heiligdom in Grand een orakel was geweest, waar mensen vernamen welke genezing ze konden krijgen door de nacht in gewijde slaap door te brengen en de droom uit te leggen als goddelijke aanwijzing. (Dit type ritueel heet incubatie.) In feite werd de inscriptie dus gebruikt om twee dingen te bewijzen: dat de tempel een orakel was én dat de procedure een slaapritueel kende waarin de betrokkene iets vernam.

Het valt niet helemaal uit te sluiten dat dit waar is, maar er zijn wel wat tegenwerpingen mogelijk die men ook in 1935 had kunnen bedenken. Om te beginnen is de Apollocultus niet bepaald beroemd om droomrituelen. Als het nu een Aesculapiustempel was, dan was het verhaal anders geweest, maar Apollo is nu eenmaal geen Aesculapius. Een ander bezwaar is dat somno iussus een vrij gebruikelijke formule is.

Eigenlijk had men in 1935 ook wel kunnen verzinnen dat deze ene inscriptie, zelfs als de tekst correct is gereconstrueerd, onvoldoende bewijs vormde om te concluderen dat mensen in het heiligdom van Grand bleven slapen om dromend goddelijke aanwijzingen te krijgen. Geen oudheidkundige zou zo’n zwak argument aanvaarden om twee dingen tegelijk te bewijzen, tenzij hij of zij naar een bepaalde conclusie toe aan het werken was.

Dat was, in dit geval, dat Constantijn de Grote hier in een droom zijn visioen zou hebben gehad. Het probleem is dat een droom geen visioen is en dat de tekst waarin die droom staat vermeld, Lactantius’ De dood van de vervolgers, twéé dromende keizers opvoert, wat de geloofwaardigheid tot nul reduceert. Anders gezegd: er was geen aanleiding de inscriptie uit Grand naar Lactantius toe te interpreteren.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Woord met een historie: sartago

  Nu de herfst is begonnen en het weer wat kouder is, kan een lekker stoofpotje wel eens smaken. Stoofvlees Read more

Latijnse, heidense literatuur

Als u iets wil weten over een antieke auteur, pakt u uw telefoon of tablet en zoekt het op. De Read more

Waar komt het woord “religie” vandaan?

Het Nederlandse woord religie komt direct van het Latijnse woord religio, maar wat betekent dat eigenlijk? Uit de oudheid zijn Read more

Etna en Aetna

In deze dagen ging de Etna weer woest tekeer. Je kan dan denken aan de sandaal van Empedokles en aan Read more