Socrates 2: Wie was Socrates

Socrates (Nationaal Archeologisch Museum Napels)
17 maart 2021

[Een korte serie over man die in de Grieks-Romeinse traditie wel ‘de vader van de filosofie’ wordt genoemd: Socrates. Het eerste deel is hier.]

Een beschrijving van Socrates

Op latere schilderijen wordt hij vaak afgebeeld als een rondbuikige man, om aan te geven hoezeer Socrates een man van de geest was en niet van het lichaam. Maar in werkelijkheid schijnt Socrates een grote kerel geweest te zijn, met een bijzonder gespierd lichaam dat vrijwel ongevoelig scheen voor honger, kou, dronkenschap en slaaptekort. Op dat lichaam stond een lompe lelijke kop, met een oog dat vreemd naar opzij kon draaien.

In zijn jonge jaren had hij als gewoon soldaat voor Athene in de oorlogen gevochten. Daarbij blonk hij uit door zijn uitzonderlijke moed en strijdlust.

Later schijnt hij geleefd te hebben van wat hij op straat vond of mensen hem gaven. Zeer tegen de wil van zijn vrouw Xantippe liep hij in ongewassen lompen door de straten van Athene.

Als hem een interessante gedachte inviel bleef hij soms urenlang midden op straat stilstaan om deze te overdenken. Beroemd werd hij echter door zijn constante neiging zijn stadgenoten overal over te ondervragen.

De mythe van Socrates

Socrates stelde dat hij een letterlijke roeping had, die als volgt tot hem was gekomen. Een vriend van hem hoorde ooit van het orakel van Delphi dat Socrates de meest wijze persoon van heel Athene zou zijn.

Tsja, dit vond Socrates maar belachelijk. Zelf meende hij juist dat hij helemaal niets wist! Daarom liep hij op mensen van de stad af waarvan hij vermoedde dat ze meer zouden weten dan hij. Maar door ze te ondervragen kwam hij erachter dat hun kennis stoelde op stellingen die ze uiteindelijk niet met succes wisten te verdedigen.

Misschien, bedacht hij toen, was het orakel wel tot zijn uitspraak gekomen doordat hij, Socrates, tenminste nog wist dat hij niets zeker kon weten.

Vanaf dat moment zag Socrates het als zijn heilige taak om de mensen van Athene te ondervragen, ongeacht hun afkomst of status. Door steeds de domme te spelen, dwong hij zijn gesprekspartners tot (zelf)onderzoek.

De kernvragen van Socrates luidden: Wat is goed? Wat is deugdzaam? Wat is rechtvaardig?

En telkens als iemand met een antwoord kwam om zijn gedrag te rechtvaardigen, analyseerde Socrates dit antwoord weer, en stelde hij er nieuwe vragen over.

Socrates gedroeg zich als een klein kind in de ‘waarom’-fase, dat met zijn onophoudelijke vragen mensen tot waanzin kan drijven. Geen wonder dat hij zo nu en dan als een lastig element werd gezien. Maar tot op de dag van vandaag inspireert hij mensen via zijn socratische methode tot het doen van zelfonderzoek.

Maar wie was Socrates nu eigenlijk zelf, en wat was zijn doel? Was hij er met zijn gevraag werkelijk op uit om achter de waarheid te komen, of was dit slechts schijnheiligheid en wilde hij net als de sofisten nu juist aantonen dat deze niet bestaat?

We weten het niet, want Socrates schreef niet. Waarschijnlijk kon hij wel schrijven, want de meeste vrije Atheners van die tijd konden dat, maar achtte hij het waardevoller zijn filosofie slechts mondeling te belijden.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Aristoteles 5: Deductie en inductie

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 3: Oordelen

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Plato 13: Dualisme

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more

Plato 12: de liefde van Alcibiades

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more


Categoriën: Griekenland
Tags: ,