Socrates 1: De tijd van Socrates

Socrates (Louvre Parijs)
16 maart 2021

[Een korte serie over man die in de Grieks-Romeinse traditie wel ‘de vader van de filosofie’ wordt genoemd: Socrates.]

Athene versus Sparta

Wie kijkt naar de geschiedenis kan zien dat de bloeitijd van een beschaving vaak allesbehalve vreedzaam was. En dat geldt ook voor Athene. Tijdens de honderdvijftig jaar waarin Athene een democratie was en qua macht en cultuur op haar hoogtepunt, vond er een constante strijd plaats met andere stadsstaten, en dan in het bijzonder met de grote concurrent Sparta.

Sparta kwam niet alleen met Athene in conflict omdat het de andere grote macht was op het Griekse vasteland – de steden lagen geografisch gezien heel dicht bij elkaar – maar ook omdat in de twee steden totaal verschillende culturen heersten.

Sparta was gesticht door een Dorische stam die het schiereiland de Peloponnesos was binnengevallen en de plaatselijke bevolking aan zich had onderworpen. De Dorische beschaving stond al bekend om haar strengheid en soberheid, en de Spartanen hadden deze eigenschappen verder gecultiveerd. De oorspronkelijke bewoners waren tot slaven gemaakt die het land moesten bewerken, en de Dorische elite hield zich strikt gescheiden van deze bevolking. De elite werkte niet, maar vormde het leger. Zij die er deel van uitmaakten, duidden elkaar aan als ‘gelijken’.

In de Dorische cultuur bestond geen individueel landbezit. Het land was in bezit van de gemeenschap. Men nuttigde de maaltijden als stam gezamenlijk, en de jeugd kreeg een training waarbij samen in barakken werd geslapen. In de Spartaanse cultuur namen vrouwen aan veel ‘mannelijke’ activiteiten deel.

De culturele verschillen met Athene waren enorm. In Athene was de zogenaamde oikos de hoeksteen van de samenleving: een soort kruising tussen een gezin en een klein bedrijf, gevormd door het huishouden van een landbezitter die de scepter zwaaide over vrouw, kinderen, slaven en ander personeel. In Athene hadden de vrouwen niet zoveel rechten als de mannen en ze verrichten ook heel verschillende werkzaamheden. En waar de Atheense cultuur werd gekenmerkt door grote bouwwerken, theaterstukken en continu debat, focuste de Spartaanse cultuur zich op soberheid en discipline, en vervaardigde ze geen blijvende bouwwerken.

Oorlogstijd

Twee steden die cultureel zoveel verschilden en tegelijkertijd de ‘wereldmacht’ moesten delen, terwijl ze praktisch bij elkaar om de hoek lagen, die moesten haast wel met elkaar in conflict komen. En dat gebeurde dan ook.

De oorlogen tussen Athene en Sparta waren lang en meedogenloos. Om te kunnen overleven hadden de Atheners hun stad helemaal ommuurd. De zogenaamde ‘lange muren’ verbonden Athene bovendien met Piraeus, de eigen haven, die eveneens ommuurd was. Athene leefde dus niet meer van haar eigen land, zoals in de Griekse cultuur gebruikelijk was, maar was volledig afhankelijk van de graanimport.

Dit waren roerige tijden waarin de Atheners regelmatig gevoelige nederlagen leden. Ook zorgden de oorlogen met Sparta voor politieke instabiliteit. Twee keer werd de democratie zelfs kortstondig vervangen door een dictatuur.

We wisten al dat de politiek in Athene smerig kon zijn, maar in deze tijden was het vaak ronduit bijltjesdag. Een en ander zorgde vanzelfsprekend voor een afbrokkelend vertrouwen in staatsmensen en hun adviseurs. Er was bovendien behoefte aan een moreel ijkpunt.

Die behoefte werd voor velen vervuld door de persoon van Socrates.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Het einde van Athene (4)

[Het laatste deel van een reeks over de Dekeleïsche of Ionische Oorlog, ofwel de ondergang van Athene. Het eerste deel Read more

Het einde van Athene (3)

[Het derde, wat lange deel van een reeks over de Dekeleïsche of Ionische Oorlog, ofwel de ondergang van Athene. Het Read more

Het einde van Athene (2)

[Het tweede deel van een reeks over de Dekeleïsche of Ionische Oorlog, ofwel de ondergang van Athene. Het eerste deel Read more

Het einde van Athene (1)

Onlangs schreef ik over de Siciliaanse Expeditie: in 415 v.Chr. probeerde Athene vergeefs Sicilië te veroveren – of althans Syracuse. Read more


Categoriën: Griekenland