Sapfo en Charaxos

De koninginnepiramiden bij de piramide van Cheops
24 september 2021

Een van de bizarste ontwikkelingen in de aan bizarre ontwikkelingen niet arme affaire rond de Sapfo-fragmenten (overzicht) is de opstapeling van kul-argumenten waarmee ontdekker Dirk Obbink meende te kunnen bewijzen dat de papyri echt waren. Misschien zijn ze dat ook wel. Maar niet om de door Obbink genoemde redenen.

Zo schreef hij dat spectroscopisch was vastgesteld dat de inkt was vervaardigd volgens antiek recept en dat er een koolstofdatering was van de papyrus. Ik zal u met de weerlegging niet vervelen. Ik leg hier uit dat vervalsers antiek papyrus benutten en de receptuur kennen van antieke inkt. Even bizar was hoe Obbink zijn eigen claim dat de provenance was gedocumenteerd ondergroef met het argument dat een fragment aansloot bij een al bekende papyrus. Het was immers ongeloofwaardig dat elders delen lagen van een papyrusrol die pas net uit een kartonnage zou zijn gehaald. Het allerbizarst was echter Obbinks bewering dat de inhoud van de gedichtjes aansloot op wat antieke auteurs over Sapfo meldden. Meer in het bijzonder: wat ze meldden over haar relatie tot haar broer Charaxos. Ja, oele. Alsof een vervalser iets maakt dat niet lijkt waarop het lijken moet.

Doricha, Charaxos en Rhodopis

Wat zeggen die antieke auteurs? We beginnen bij de eigen poëzie van de dichteres van Lesbos. Die is overgeleverd in de vorm van tientallen snippers. Fragment 5 is een gebed waarin ze smeekt dat haar broer veilig terugkeert, eerdere fouten goedmaakt en anderen weer blij maakt. Dan is er fragment 15. Daarin horen we dat iemand fouten moet goedmaken en dat ene Doricha niet moet kunnen bluffen dat ze opnieuw bij haar geliefde is. Er is geen reden deze fragmenten op elkaar te betrekken.

De volgende auteur is Herodotos. In Historiën 2.135 weet hij dat een broer van Sapfo, Charaxos, in Egypte voor een vermogen de in Thracië geboren prostituee Rhodopis heeft vrijgekocht. Daarna keerde Charaxos terug naar Lesbos, waar Sapfo hem in een gedicht verwijten maakte. Verder kent Herodotos een traditie dat Rhodopis een van de koninginnepiramiden in Giza had gebouwd. Hij gelooft dat niet.

Rhodopis is geen Doricha. Dat heeft niet belet dat antieke en moderne auteurs beweerden dat het twee namen waren voor dezelfde vrouw.  In feite is steeds de poëzie van Sapfo onderzocht op aanwijzingen voor Herodotos’ verhaaltje. Daarbij was men creatief. Zo zijn er speculaties dat Rhodopis (“roosje”) een artiestennaam was.

De hellenistische pseudobiografie

In de hellenistische tijd veranderde de belangstelling voor mensen uit het verleden. Men begon fantasieportretten te maken van politici, auteurs en generaals van weleer. Parallel aan die verzinsels ontstonden verzonnen auteursbiografieën, waarvan de inhoud vaak was geïnspireerd door de geschreven teksten.

Bij wijze van voorbeeld neem ik Herodotos. Aangezien die vaak verwijst naar het eiland Samos en naar de stad Athene, schreef een biograaf dat Herodotos zijn vaderstad Halikarnassos had verlaten om op Samos en in Athene te wonen. En omdat andere geschiedschrijvers in ballingschap moesten (Thoukydides, Theopompos,  Timaios, Polybios…) zou Herodotos zijn vaderstad wel ook hebben verlaten als balling. Dat hij zich negatief over alleenheersers uitliet, bood daarvoor een motief: hij had deelgenomen aan een mislukte coup tegen de alleenheerser van Halikarnassos. Er is nul feitelijk bewijs voor dit soort speculaties. Het zijn slechts verzinsels ter verklaring van aspecten van de tekst.

Terug nu naar Sapfo en Charaxos.

Familieuitbreiding

Bij de derde-eeuwse auteur Chamaileon kregen Sapfo en Charaxos twee broers: Erigyios en Larichos. De combinatie van namen is meteen verdacht: Erigyios, de zoon van Larichos, was een van Lesbos afkomstige officier uit het leger van Alexander de Grote. Chamaileon heeft wellicht twee hem als Lesbisch bekende namen gekozen. Het past wel bij de auteur, die al in de Oudheid gold als onbetrouwbaar.

Chamaileon weet verder dat Sapfo gesteld was op Charaxos. Deze zou in Egypte veel geld aan Doricha zijn kwijtgeraakt. Ook weet Chamaileon dat Sapfo lelijk en zedeloos was. Waren de twee eerste stukjes informatie nog enigszins te baseren op Sapfo’s gedichten, het derde is speculatie. En laster.

Weer een tijdje later weet Strabon in zijn Geografie 17.1.33 te melden dat Charaxos naar het zonnige zuiden vertrok om wijn te verkopen. Hij kent ook de door Herodotos bekritiseerde traditie dat een van de koninginnepiramiden het graf zou zijn van de Doricha/Rhodopis.

Twee prostituees, twee extra broers, twee eeuwen later waren er ook twee Sapfo’s: Aelianus is ervan overtuigd dat er op Lesbos nog een extra Sapfo heeft geleefd (Historische anekdotes 12.19) In de Byzantijnse tijd groeit de familie nog verder doordat Charaxos en Rhodopis een kind blijken te hebben.

Onze onwetendheid

Kortom: wat de Grieken over Sapfo niet wisten, verzonnen ze. Wij weten nog minder. De enige bron die in principe betrouwbaar zou zijn, is haar eigen poëzie, die grotendeels verloren is gegaan.

Mocht u hebben verwacht dat dit biografisme leidt tot een conclusie over de echtheid van Obbinks nieuw-ontdekte fragmenten, dan moet ik u opnieuw teleurstellen. We weten het nog steeds niet want we weten überhaupt nog steeds niets. Zo simpel blijft het zolang we geen laboratoriumresultaten hebben waarmee valt uit te sluiten dat Obbinks fragmenten geen slechte vervalsingen zijn. Dat degene die ze beheert, het niet op zulk onderzoek laat aankomen, en dat de retractie vooral vragen opriep, suggereert dat men serieus rekening houdt met onechtheid. Al met al: nogal bizar.

Deel dit blog:
Sapfo: de retractie die je wist dat zou komen

Uitgeverij Brill heeft een retractie (een officiële terugtrekking van een wetenschappelijke publicatie) gedaan van een door Dirk Obbink geschreven hoofdstuk Read more

Gestolen papyri, een samenvatting (1)

Je verwacht het niet: opnieuw blijken uit Oxford verdwenen papyri in New York te zijn. U leest er hier meer Read more

Gestolen papyri, een samenvatting (2)

[Dit is het tweede deel van een overzicht van wat bekend is over de handel en handelingen van papyroloog Dirk Read more

Komt er duidelijkheid over de Sapfo-fragmenten?

Er is nieuws over de in januari 2014 opgedoken fragmenten van Sapfo. De Amerikaanse familie Green, die gedwongen is een Read more


Categoriën: Griekenland