Röntgenfluorescentiespectrometrie

Glazen drinkbeker uit Fectio/Vechten (Allard Pierson-museum, Amsterdam)
12 november 2020

Het Allard Pierson-museum, het oudheidkundige museum van Amsterdam, heeft zijn openingstijden verruimd. Om luister bij te zetten dat het voortaan in het weekend om 10:00 opent, wordt er in februari ’s zondags ontbijt geserveerd, zijn er muziekuitvoeringen en verzorgen de medewerkers lunchlezingen. Gisteren ging ik luisteren naar conservator René van Beek, die sprak over Romeins glas. Toen ik hem kort daarvoor bij de muziek tegen het lijf was gelopen, had hij nog luchtig over zijn praatje gedaan – het was maar heel algemeen, had hij gezegd, en het was slechts inleidend – maar het werd een buitengewoon leerzaam half uur waarin hij schetste welk technisch onderzoek momenteel plaatsvond.

Een leuk voorbeeld betrof de drinkbeker hierboven, die is opgegraven in Vechten bij Utrecht, het Romeinse fort Fectio. Hij is kort voor de Tweede Wereldoorlog in Keulen gerestaureerd. Ook toen vond men dat een restauratie zó gedaan moest worden dat duidelijk blijft wat echt en wat aanvulling is, en daarom gebruikte het atelier geen glas maar iets dat op bakeliet lijkt. De documentatie is echter bij de bombardementen van Keulen verloren gegaan en dat is jammer, want het is onbekend wat het gebruikte materiaal nou precies is. Het is de afgelopen tachtig jaar wel mooi groen geworden en het Allard Pierson-museum zal dat niet terugdraaien. De restauratie behoort evengoed bij de geschiedenis van het object.

Het museum heeft in het verleden ook veel glas uit het Nabije Oosten verworven, waarvan niet duidelijk is hoe het in de collectie is gekomen. De trouwe lezers van deze blog horen nu een alarmbel afgaan, want ik heb regelmatig geschreven dat papyri zonder gedocumenteerde provenance hoogst verdacht zijn. Dat betreft echter papyri. Zolang een vervalser antiek papyrus gebruikt en de receptuur van antieke inkt gebruikt, is hij in het lab onherkenbaar. Met glas is dat een stuk moeilijker. Het is vrijwel uitgesloten dat het glas in het Allard Pierson-museum vals is.

Maar waar komt het glas precies vandaan? Tot zondag had ik nog niet gehoord van de methode die bekendstaat als röntgenfluorescentiespectrometrie. Dat is een hele mond vol maar het is gewone spectrometrie, alleen niet in het voor ons mensen zichtbare spectrum. Er wordt hoogenergiek licht geworpen op een monster dat die straling weerkaatst op een iets langere golflengte. Omdat het monster dus straling afgeeft, is er sprake van fluorescentie. Het teruggekaatste licht helpt de samenstelling van het monster te bepalen.

Dit opent de mogelijkheid wat preciezer te zijn over de herkomst van het glas. Momenteel vermoedt men nog dat het in Palmyra of omgeving is opgegraven en is gekocht door een verzamelaar die daar was ten tijde van de aanleg van de Bagdadspoorlijn, dus nog voor de Eerste Wereldoorlog. Dat is niet echt een provenance waar je blij van wordt. Met röntgenfluorescentiespectrometrie kunnen nu sporen van bijvoorbeeld titanium, tin en zirkoon worden gevonden en het is vermoedelijk mogelijk om dit te vergelijken met ander glas en zo de ateliers te specificeren. Het Allard Pierson-museum werkt, zo begrijp ik, samen met de universiteit in Delft.

Ik vind dit soort dingen fantastisch om te horen. Wat zouden we over vijf of tien jaar niet allemaal méér kunnen weten over de handelsroutes uit de oude wereld? Fluitend wandelde ik na afloop van de lezing naar de afdeling Rome om nog even te kijken naar het glas dat Van Beek zojuist had getoond.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Oude tabletten, nieuwe technieken

Het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten (NINO) heeft een collectie van zo’n 3000 kleitabletten, rolzegels, lemen kegels, die in bijvoorbeeld Uruk Read more

De Warka-vaas

Ik blogde al over de grote stad Uruk, tegenwoordig Warka, waar de overgang van Neolithicum naar geschiedenis is gedocumenteerd in Read more

Hunebed van de dag: D1 (Steenbergen)

Hunebed D1, het op vier na noordelijkste hunebed in Nederland, bleek in gebruik als klimrek voor kinderen. Althans toen wij Read more

De Dame van Simpelveld

De sarcofaag van de Dame van Simpelveld is een van de mooiste vondsten uit de Nederlandse archeologie. Gemaakt in de Read more