Romeinse landbouw

Een "vallus", Gallische oogstmachine (Institut archéologique, Arlon)
22 april 2021

Toen Umberto Eco het manuscript van De naam van de roos naar een uitgever bracht, zei die dat het een prachtboek was maar dat het begin te lang was. Het verhaal kwam te traag op gang. Eco schijnt te hebben gezegd dat hij wilde dat de lezer aan het ritme van de Middeleeuwen gewend raakte. Het lijkt me eerlijk gezegd wat overdreven dat je zo meer van een roman zou genieten. Maar toch. Het is ook niet helemáál onzinnig dat je, als je je bezighoudt met een onderwerp, een soort gevoel moet hebben voor het ritme, de natuur, de omgangsvormen, de vanzelfsprekendheden.

Boerderijstage

De ideale oudheidkundige heeft een tijdje op een boerderij gewerkt. Hij weet wat het is om door de dieren en de seizoenen een ritme opgelegd te krijgen. Hij herkent dat het onvermijdelijk is kuddes te verweiden – en wat dit betekent voor de verspreiding van informatie. Hij weet wat het betekent als de oogst mislukt en begrijpt dat je, om je risico’s te spreiden, het liefst velden gebruikt aan twee zijden van een heuvel. Hij begrijpt wat het is om, totdat je tot de aarde terugkeert, te moeten zweten voor het brood.

Ook na een boerderij-stage zal de moderne oudheidkundige overigens nooit voldoende weten over de antieke agrarische mentaliteit. We hebben in Nederland en Vlaanderen immers geen platteland, hooguit levensmiddelenproductie op enige afstand van een stad. Niettemin, de oudheidkundige leert op een boerderij dingen die elke antieke tekst als vanzelfsprekend veronderstelt.

Chique auteurs

Dat geldt ook voor de teksten van chique auteurs als een Plinius de Jongere, die zich met zijn vijftien miljoen sestertiën eigenlijk niet echt rijk voelde, of een Seneca, die op een gegeven moment nog veertig miljoen sestertiën te goed had van een stam Britten. Ook Plinius en Seneca dachten als boeren. Ze hadden bijvoorbeeld een tik meegekregen van een mentaliteit waarin alles beperkt was, het “image of limited good”, en de winst van de een ten koste ging van wat de ander bezat. In de woorden van Ambrosius (gouverneur van het rijkste deel van Italië en later bisschop van Milaan):

Je geeft niets weg uit je eigen bezittingen als je een arme een aalmoes geeft. Integendeel, je geeft hem alleen iets terug, want van datgene wat de mensheid collectief is gegeven, heb jij je teveel toegeëigend. (Over Nabot 12.53).

Dat er zoiets was als economische groei, konden zelfs de rijkste Romeinen zich niet voorstellen. Ze hadden de mentaliteit van de agrarische samenleving. Als de ene bestuurder meer functies bekleedde dan anderen, kreeg hij meer respect en dat ging ten koste van het respect waarop anderen recht hadden.

K.D. White, Roman Farming

Het was niet anders dan de concurrentie van mensen en ploegdieren om dezelfde, beperkte hoeveelheid voedsel die een boerderij produceerde. Het was een zero-sum-game. Je moet dus eigenlijk iets weten van de antieke landbouw en wat dat betreft is Roman Farming van K.D. White nuttig.

 

White behandelt de relevante bronnen maar kijkt ook naar voorbeelden uit later tijd. Een van mijn docenten, P.W. de Neeve, benadrukte hoe belangrijk zulke parallellen waren – in het Koninkrijk Napels hadden we de documentatie voor de grootschalige verweiding van kuddes die er in de Oudheid moet zijn geweest. Ik weet niet of die parallellen wel zo sterk zijn, maar het is goed de vanzelfsprekendheid te zien waarmee ze getrokken kunnen worden.

Moet u Whites boek lezen? Ik wilde dat het niet ontbrak in mijn bloedstollende reeks “Zit een oudheidkundige met de rug naar een boekenkast”, maar ik weet niet of ik u de lectuur moet aanraden. De antieke bronnen schieten tekort, de parallellen met latere Italiaanse praktijken zijn, zoals gezegd, niet altijd gegarandeerd betrouwbaar. Misschien is het beter gewoon Slicher van Bath te lezen. Dat gaat wel niet over de Oudheid, maar hij toont duidelijker hoe moeilijk het leven ooit is geweest. Dat beide boeken niet meer leverbaar zijn, is in een samenleving als de onze, zonder platteland, eigenlijk niet zo vreemd.

Deel dit blog:
Asterix & Co

Er zijn twee soorten stripverhalen over de oude wereld, namelijk stripverhalen over de oude wereld die gaan over de oude Read more

Pytheas

Ik wou een blogje schrijven maar het werd niet goed. Een filmpje dus maar: het geestige boek van Barry Cunliffe Read more

Perzen, Grieken en pseudohistorici (2)

Er is veel te zeggen voor de stelling dat Herodotos van Halikarnassos geen historicus is in onze zin van het Read more

Het einde van de Bronstijd

De Late Bronstijd! Ik had retorisch willen vragen welk oudheidkundig thema toch fascinerender kon zijn, maar dan gaat u natuurlijk Read more