Ringcompositie

Drie Romeinse ringen uit Dab'aal bij Tyrus (Nationaal Museum, Beiroet)
16 november 2020

Een “ringcompositie” is een manier om een tekst te ordenen, waarbij de gedachtegang niet serieel wordt geordend (zoals in A-B-C-D-E) maar in ringen rondom een middendeel: A-B-C-D-C-B-A. De ringcompositie is als analysegereedschap onder geesteswetenschappers al vanaf de achttiende eeuw bekend, toen Robert Lowth in 1754 de beginselen beschreef in een boek over Hebreeuwse poëzie. Na Lowth zijn er geleerden geweest die de theorie van de ringcompositie hebben uitgebreid, vooral in discussie met de veel populairdere theorieën over de documentenhypothese: het idee dat de Bijbel uit verschillende documenten is samengesteld en dat dit is te herkennen aan eigenaardigheden in de tekst, zoals onnodige herhalingen, onbegrijpelijke sprongen, weglatingen en gebruik van terminologie. Als een “samengesteld” stuk tekst blijkt een doordachte (ring)compositie te hebben, komt die samenstelling op losse schroeven te staan, vandaar de belangstelling voor ringcomposities.

Deze discussie geldt inmiddels als achterhaald, omdat tegenwoordig vrijwel iedereen aanneemt dat de Bijbel is begonnen als een verzameling documenten die op enig moment, of op meerdere momenten, is geredigeerd tot de huidige tekst. De redactiecommissies zijn daarbij echter niet over één nacht ijs gegaan en hebben ervoor gezorgd dat het resultaat wel degelijk een net gecomponeerde tekst was, ringcomposities incluis.

***

Afijn. Terug naar de vraag om bewijs. Beziet u eens onderstaande tekst.

Komt allen tot mij die uitgeput zijt en onder lasten gebukt,
want mijn juk is zacht en mijn last is licht,
en ik zal u rust en verlichting schenken,
en gij zult rust vinden voor uw zielen,
neemt mijn juk op uw schouders en leert van mij:
ik ben zachtmoedig en nederig van hart;

Dit is Matteüs 11.28-30, serieel herordend (de juiste volgorde is: 1, 3, 5, 6, 4, 2) en u ziet dat dit een volkomen normale tekst is die aan begrijpelijkheid niet onderdoet voor zijn Bijbelse origineel. U kunt deze oefening moeiteloos herhalen op andere Bijbelteksten:

Onze Vader die in de hemel zijt,
uw naam worde geheiligd,
verlos ons van het kwade.
uw rijk kome,
breng ons niet in beproeving
uw wil geschiede, op aarde zoals in de hemel,
en vergeef ons onze schulden, zoals ook wij vergeven aan onze schuldenaren
en geef ons heden ons dagelijks brood
amen

Het zal u wat moeilijker vallen deze seriële tekst als nieuw te lezen, omdat de inhoud u in de originele volgorde veel bekender is: na het Onze Vader eerst driemaal een bede die over God gaat (uw naam, uw rijk, uw wil), dan viermaal een bede over onszelf (ons brood, onze schulden, onze beproeving, verlos ons). Dan wel: viermaal een bede over iets goeds (heilige naam, Gods rijk, Gods wil, ons brood) gevolgd door driemaal een bede tegen iets kwalijks (schuld, beproeving en het kwade amen).

De regel over ons dagelijks brood vormt een soort scharnier: hoort nog net bij de eerste vier bedes over iets goeds, maar vormt alweer de overgang van Gods drietal naar onze eigen vier bedes. Het scharnierpunt wordt geflankeerd door de twee bedes met een bijstelling: “op aarde zoals in de hemel” en “zoals ook wij vergeven aan onze schuldenaren”.

***

Inmiddels weten oudheidkundigen dat ringcomposities in de gehele Oudheid in het Nabije Oosten voorkomen. Ze zijn zelfs al aangetoond in Egyptische dodenhymnes en in de Koran. Een voorbeeld van het laatste is het openingshoofdstuk, surat al-fatiha.

in naam van God de barmhartige, de erbarmer
lof aan God, de Heer van beide werelden
de barmhartige, de erbarmer
meester van de oordeelsdag
U alleen dienen wij
en U alleen vragen wij hulpnasta’in
leidt ons op het rechte padmustaqim
het pad van hen aan wie u heeft verleend
niet dat van wie woede heeft gewekt
en niet de dwalenden

In klassieke dichtvormen uitgedrukt ziet u een ABABCCDDEE-structuur, waarbij de delen ABAB aan CC worden gelinkt door het gebruik van woorden in hetzelfde betekenisveld (vet) en CC aan DDEE door rijm (nou ja, bijna dan, maar dat is normaal in de Koran) en wederom vergelijkbare uitdrukkingen: hulp vragen en verzoek om leiding. Je kunt de eerste C ook zien als samenvatting van het stuk ervoor en de tweede C als aankondiging van wat daarna komt.

U ziet hier een ringcompositie op meerdere niveaus: lof, aanbidding en verzoeken in de stukken ABAB, CC en DDEE en vervolgens binnen die stukken ook weer een ordening, waarbij het middenstuk een wel heel klein ringetje vormt. Dat middenstuk is in twee zinnen de korte samenvatting van waar het in de hele koran eigenlijk om gaat: het alleen dienen van die ene God.

Ringcomposities zijn ook op hogere niveaus terug te vinden. Denk hierbij ook aan Homeros en Herodotos. Het twaalfde hoofdstuk van de Koran bevat een hervertelling van het Bijbelse verhaal van Jozef en zijn technicolor dreamcoat. Het is de enige plek in de Koran waarin een Bijbelverhaal navolgbaar wordt naverteld; andere Bijbelverhalen moeten het doen met korte verwijzingen, verspreid over het hele boek. De pointe van Jozefs verhaal is echter typisch Koranisch, namelijk de nadruk op die ene God, iets wat in het Bijbelverhaal geen rol speelt. Die nadruk staat ook precies in het midden van de opbouw van het hoofdstuk.

proloog
visioen van Jozef
broers bedriegen Jozef
kleine promotie
verleiding en beschuldiging
legt dromen medegevangenen uit
preek over monotheïsme
legt dromen farao uit
vrijgepleit van beschuldiging
uiteindelijke promotie
Jozef bedriegt broers
Jozefs visioen bewaarheid
epiloog

Ik geef de indeling hier weer en laat het aan uw eigen knutselvaardigheid over om het betreffende hoofdstuk eraan of erin te passen.

Deel dit blog:
Ausonius in Trier

Een jaar of vier geleden mocht ik op deze blog een gedichtje van Leo van Zanen publiceren over de Togatus Read more

Ausonius aan de Moezel

Een jaar of vier geleden mocht ik op deze blog een gedichtje van Leo van Zanen publiceren over de Togatus Read more

Ta’abbata Sharran, rover en dichter

Ta’abbata Sharran was een Arabische dichter die omstreeks 550, dus ruim vóór de islam, heeft geleefd. Hij behoorde tot de Read more

De ‘omvolking’ van Rome

Naar aanleiding van de cijfers omtrent de herkomst van de Belgische bevolking, die het Bureau voor statistiek bekend maakte, vond Read more