Pretendenten

Balas en zijn echtgenote Kleopatra (Metropolitan Museum, New York)
13 november 2020

In het vijfde boek van Zosimos’ Nieuwe geschiedenis, die u hier online kunt lezen in een Engelse vertaling, is het wonderlijke verhaal te lezen van een zekere Tribigild. Deze Germaanse leider trok eind vierde eeuw n.Chr. een tijdje als plunderaar door het westen van Turkije. De schade die hij aanrichtte leidde tot de val van Eutropios, de rechterhand van keizer Arkadios, die niet in staat bleek een antwoord te formuleren op de militaire dreiging. Hij werd kortstondig opgevolgd door een legercommandant die Gainas heette. Deze slaagde er echter niet in zijn macht werkelijk te vestigen – Synesios wijdde kort na 400 een heuse sleutelroman aan de gebeurtenissen – en verdween al snel van het toneel.

Zosimos is er zeker van dat Tribigild en Gainas een overeenkomst hadden gesloten. De eerste zou plunderend rondtrekken, de tweede zou hem geen strobreed in de weg leggen, er zou een crisis zijn en Gainas kon dan de macht overnemen van Eutropios. De vraag is hoe Zosimos dat kon weten, al was het maar omdat de betrokkenen de overeenkomst niet van de daken geschreeuwd zullen hebben.

Om die reden geloof ik het verhaal gewoon niet. Ik houd het erop dat Zosimos’ bron, Eunapios, de geruchten weergeeft die rond 400 in Constantinopel de ronde deden. Gainas’ snelle opkomst en ondergang, samen met zijn “barbaarse” achtergrond, lijken me voldoende voedingsbodem te zijn geweest voor een wildgroei aan verdachtmakingen.

Datzelfde geldt voor een reeks andere verhalen uit de Oudheid en Vroege Middeleeuwen: ze lijken gebaseerd op geruchten. Ik licht er één categorie uit, namelijk de verhalen over de pretendenten, en daarvan is de Pseudofilippos een leuk voorbeeld: de laatste koning van Macedonië. De Romeinen hadden koning Perseus in 168 v.Chr. verslagen en het ooit machtige rijk in vieren gedeeld, maar in 149 diende zich een zekere Andriskos aan die beweerde een zoon van Perseus te zijn. Onder de naam Filippos VI riep hij zichzelf uit tot koning, hij verwierf enige steun, versloeg een Romeins leger, bezette Thessalië en kon een verdrag sluiten met Karthago. Uiteindelijk schakelden de Romeinen hem toch uit.

Was hij werkelijk een zoon van Perseus of was hij, zoals we in de bronnen lezen, in feite een viltmaker? Het laatste lijkt mij een typisch voorbeeld van laster: een lage maatschappelijke komaf was een standaardbeschuldiging. Dat dit element verdacht is, wil overigens niet zeggen dat Andriskos-Filippos wél een zoon was van Perseus; de meeste oudhistorici houden het erop dat de man inderdaad een avonturier was.

Een ander voorbeeld is Balas, die op hetzelfde moment in het Seleukidische Rijk voorwendde een zoon te zijn van Antiochos IV Epifanes , trouwde met een Ptolemaïsche prinses en enkele jaren wist te regeren. Onze bronnen zeggen dat hij van nederige afkomst was – maar die zijn geschreven ná zijn ondergang. Idemdito Aristonikos ofwel Eumenes III, die de macht probeerde te grijpen toen de Romeinen in 133 v.Chr. het Pergameense Rijk hadden geannexeerd. De meeste historici wantrouwen de claims van Balas en Aristonikos dat ze uit de legitieme dynastie zouden stammen.

Ik sla een paar eeuwen over en kom uit bij Abdulrahman. In het midden van de achtste eeuw kwam hij aan in Andalusië, voorwendend een Umayyade te zijn, een lid van de in 750 n.Chr. uitgemoorde dynastie van kaliefen uit Damascus. In de volgende jaren wist Abdulrahman niet alleen erkenning te krijgen voor zijn claim, maar slaagde hij er ook in een eigen emiraat te scheppen in Spanje, dat nog een eeuw of twee, drie zou bestaan. Dit keer geloven historici wél dat de pretendent was wie hij voorgaf te zijn, maar welbeschouwd kunnen ze dat helemaal niet weten.

Wat ik maar zeggen wil: we kunnen niet alles zomaar geloven wat in de bronnen staat. Men spreekt wel van “naïef positivisme”. Bij elke bron moet je de vraag stellen waarop de auteur zich baseerde en of de informatie betrouwbaar is. Het is een simpel punt, misschien zelfs het intrappen van een open deur, maar het is ingrijpend.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Charax, een stad van Alexander de Grote

Een waterkering in Charax In het voorjaar van 324 v.Chr, stichtte Alexander de Grote een nieuwe stad op een kunstmatige Read more

Hannibal op zoek naar wraak

[Dit is het laatste van vier stukjes over het leven van de Karthaagse veldheer Hannibal. Het eerste was hier.]De economie Read more

Kwantificerende numismatiek

Numismatiek is de deftige naam voor de bestudering van munten. Eeuwenlang bleef deze activiteit beperkt tot wat in feite kunstgeschiedenis was: Read more

Bruce Malina

Neem de Quichot. Waar gaat die tekst over? Menigeen zal het erop houden dat het een opstapeling van dwaasheden is. Ik Read more