Prehistorisch DNA

Stamboom van het Aziatisch en Europees DNA (klik = groot; ©Archaeogenetics Research Group, universiteit van Huddersfield)
12 november 2020

Misschien is het plaatje hierboven wel het mooiste dat ik de afgelopen tijd heb gezien. Het is een soort stamboom van het mitochondriaal DNA van de mensen in Europa. Het is misschien wat verwarrend omdat “oud” bovenaan staat en “jong” onderaan; archeologen zijn andersom gewend, want in een opgraving liggen de oudste lagen onderaan.

Zo’n 100.000 jaar geleden verlieten zo’n 150 tot duizend mensen (homo sapiens) Afrika en om het Midden-Oosten binnen te trekken. Hun afstammelingen vielen in twee groepen uiteen, die we M en N noemen en kunnen identificeren aan de hand van hun DNA. Groep M trok naar het zuiden van India en naar Australië, waar mensen wat trekjes hebben bewaard van de oorspronkelijke bewoners van oostelijk Afrika. Andere M-mensen trokken naar Siberië en belandden uiteindelijk in Amerika.

Groep N (bovenaan in ons plaatje) bereikte Centraal-Azië en viel in diverse groepen uiteen, waarvan er twee uiteindelijk in Amerika zouden belanden. De groepen die voor mijn verhaal interessant zijn, zijn U en R. Afstammelingen van U (rechts op het plaatje) met prozaïsche namen als U4 en U5 bereikten Europa, waar ze leefden als jagers en verzamelaars. In het plaatje zijn ze aangegeven in blauwe vierkantjes; de rode vierkantjes duiden op een Aziatische vestigingsplaats.

Dit deel van het plaatje heeft een lichtblauwe achtergrond, wat wil zeggen dat we in de voorlaatste geologische fase zitten, het Pleistoceen. De grens van lichtblauw naar lichtgroen onderaan op het plaatje is de laatste ijstijd, waarna het groene deel het huidige geologische tijdvak aanduidt, het Holoceen. U4 en U5 waren dus al in Europa vóór de laatste ijstijd. Ze bereikten Europa zo’n 47.000 jaar geleden en leefden daar samen met een oudere mensensoort, de neanderthalers. Wellicht kent u de boeken van Jane Auel, zoals De stam van de holenbeer, waarin deze twee mensensoorten naast elkaar leven.

Dan komt de ijstijd. Die dwingt deze vroege mensen, die leefden als nomadische jagers en verzamelaars, op zoek te gaan naar andere woonplaatsen. Zo zien we dat een ondergroep van U5, U5b1b, is beland in het Atlasgebergte: mensen die besloten vanuit Iberië de zee over te steken en daar een nieuw bestaan opbouwden. Een verwante groep vinden we daarentegen bij de rendierjagers in het uiterste noorden: mensen die na de laatste ijstijd weer naar het noorden trokken, achter hun prooien aan.

Ik vind het plaatje hierboven een prachtige illustratie: kristalhelder toont het de tijdvakken door middel van een achtergrond, de vestigingsgebieden van de diverse groepen door middel van gekleurde vierkantjes én de verwantschap van de diverse groepen. Eén detail is nog even uw speciale aandacht waard. De meeste groepen vallen uiteen in wat ik maar even zal aanduiden als vorken met twee punten: N valt uiteen in N1 en R, R valt uiteen in R0 en U, X valt uiteen in X1 en X2. Slechts een paar groepen waaieren echt uiteen en dan moet u vooral letten op H, die tijdens de laatste ijstijd uiteenvalt in niet minder dan vijftien subgroepen. Dit is het mooiste van deze illustratie.

Binnenkort meer.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Eigenlijk zou de DNA-revolutie “hermeneutische revolutie” moeten heten

Ik heb het regelmatig over de DNA-revolutie. Dat zou momenteel het belangrijkste thema in de oudheidkunde moeten zijn. Simpel gezegd: Read more

De DNA-revolutie

In de loop van de twintigste eeuw hadden oudheidkundigen verschillende verklaringen voor de permanente veranderingen binnen de antieke culturen. Eén Read more

Isotopenonderzoek

Ik heb al een aantal keren geschreven over de DNA-revolutie. Door het onderzoek naar zowel hedendaags als antiek genetisch materiaal Read more

DNA, Ieren, Etrusken, Karthagers en Chinezen

Voor de oudheidkundige is het DNA-onderzoek nog vooral een belofte. Ik heb in eerdere stukjes enkele ontwikkelingen geschetst, maar die Read more