Prebunking: Valentijnsdag

12 februari 2021

[Overmorgen is het Valentijnsdag en je zult zien dat weer iemand gaat beweren dat dat eigenlijk een oud-Romeins vruchtbaarheidsfeest is. De klassieken moeten per se relevant worden gemaakt, desnoods met alternatieve feiten. Er is echter geen verband tussen het Romeinse en het christelijke feest, zoals William P. Thayer, de webmaster van LacusCurtius, in een proactieve gastbijdrage uitlegt.]

Pogingen de oud-Romeinse Lupercalia (15 februari) in verband te brengen met de christelijke Valentijnsdag (14 februari) zijn verdacht. De gelijkstelling van de twee illustreert vooral een moderne neiging om een liefdesfeest af leiden van antieke vruchtbaarheidsculten. Er is ondertussen geen draad bewijs voor dit verband.

Vaak wordt beweerd dat paus Gelasius (r.494-496) Valentijnsdag in de vijfde eeuw instelde, maar dat is niet waar. Wat hij wél deed was een lange, strenge brief schrijven (Brief 100, Aan Andromachus) waarin hij de gelovigen het vieren van de Lupercalia verbood. Die brief noemt geen Valentinus.

Sinds wanneer het martelaarschap van Sint-Valentijn – vermoedelijk de bisschop van Terni in Umbrië, hoewel er andere kandidaten zijn – wordt herdacht, is niet helemaal duidelijk, maar de verering is zeker pas na Gelasius begonnen. Pas in de Late Middeleeuwen werd deze kerkelijke feestdag een liefdesfeest met allerlei folkloristische gebruiken. De oudste verwijzing naar een romantisch Sint-Valentijnsfeest stamt uit Engeland, dateert van rond 1380 en gaat over vogels, niet over mensen. Geoffrey Chaucer schrijft in de Canterbury Tales:

For this was on seynt Volantynys day
Whan euery bryd comyth there to chese his make

Het moge duidelijk zijn dat op het moment waarop Chaucer schreef, negen tussenliggende eeuwen alle herinneringen aan het oud-Romeinse festival hadden uitgewist.

Een ander misverstand is het volgende. Tijdens de Lupercalia werden (althans volgens een op Ploutarchos teruggaande interpretatie) de herders en de velden ritueel gereinigd en werd de vruchtbaarheid van de vrouwen verzekerd. Dit werd eerst samengevoegd tot de rituele reiniging van de vrouwen en vervolgens gelijkgesteld aan het zuiveringsoffer dat Maria bracht na haar bevalling (“Maria Lichtmis”, 2 februari). Er is geen enkele aanleiding tot deze gelijkstellingen, behalve dan dat deze feestdagen allemaal vallen in februari. Dit wil niet zeggen dat er in de Late Oudheid, toen het heidendom plaatsmaakte voor het vroege christendom, géén kruisbestuiving zou zijn geweest. De Romeinse volkscultus in de vijfde eeuw is al in 1931 behandeld door William Green in “The Lupercalia in the Fifth Century”.

Tot zover de dwalingen van degenen die het christendom willen reduceren tot een samenraapsel van heidense rituelen. (Als u het nog niet in de gaten mocht hebben, beste lezer: er is hier sprake van een agenda.) Ze waren gebaseerd op althans enige overeenkomsten. Er is ook nog een laatste misverstand, dat niets meer is dan pure fictie: de Lupercalia zouden een “loterij” hebben gekend waarin jonge vrouwen hun namen op repen papier zouden hebben geschreven en door lootje-trekken aan een jongeman worden gekoppeld.

De eerste vermelding hiervan komt uit 1756 en is te vinden in Alban Butler‘s Lives of the Fathers, Martyrs and Other Principal Saints. De auteur stelt botweg:

To abolish the heathens’ lewd superstitious custom of boys drawing the names of girls, in honour of their goddess Februata Juno, on the fifteenth of this month, several zealous pastors substituted the names of saints in billets, given on this day. (a.w., “February XIV, St. Valentine, Priest and Martyr”)

Voor deze heidense, onzedelijke, bijgelovige gewoonte bestaat geen enkele aanwijzing. Een Fransman genaamd Douce sleepte er vervolgens in 1807 de Lupercalia bij, waarna dit verhaal, zoals te doen gebruikelijk, door iedereen werd herhaald tot het gold als historische waarheid. Maar er is dus geen enkel antiek bewijs.

Er is heel veel dat we niet weten. Veel mensen vrezen die leegte en vullen deze met nonsens.

Deel dit blog:
Nog eens Regulus

Een tijdje blogde ik over de expeditie van Regulus, een Romeinse consul in 256/255 v.Chr., naar wat nu Tunesië heet. Read more

Siciliaanse scheepsrampen

Een tijdje geleden wijdde ik twee stukjes aan de expeditie van de Romeinse consul Regulus naar Tunesië. Na een vlootoverwinning Read more

Hoe spreek je “Caesar” goed uit?

Waarom wordt de naam Caesar soms uitgesproken met ts en e aan het begin ('Tsesar') en soms met k en Read more

Romeinse landbouw

Toen Umberto Eco het manuscript van De naam van de roos naar een uitgever bracht, zei die dat het een Read more