Plato 9: utopie in praktijk

Plato (Capitolijnse Musea Rome)
30 maart 2021

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de ‘vormen’, de naar hem vernoemde relaties zonder seks, en zijn ideale filosofenstaat. Dit is jammer, want Plato’s filosofie gaat zoveel breder en dieper dan dat. In deze zestiendelige reeks bespreken we alle aspecten van zijn filosofie, ook en met name zijn politieke kritieken en psychologie. Het eerste deel is hier.] 

Plato’s ideale staat kent geen dik wetboek. Als de hierboven beschreven algemene regels worden opgevolgd, zijn er verder niet zo veel wetten nodig. In de perfecte harmonie kent ieder zijn plaats, en daarom valt ook alles op zijn plaats. Aanvullende wetten zijn maar kunstgrepen om onvolkomenheden in het systeem te compenseren. Hij zou dan ook met een meewarige blik hebben gekeken naar onze wetboeken met hun eindeloze regelingen op detailniveau en evenzovele uitzonderingen.

Voor de lezer die nu denkt ‘ho, ho, dat is wel heel simpel gedacht allemaal’: Plato was de eerste om zijn denkbeelden kritisch onder de loep te nemen. Hijzelf benadrukte al dat zijn model van de ideale staat slechts benaderd kon worden, nooit gerealiseerd. Hij zwakte zijn eisen in later werk ook af. Niet voor niets is een belangrijk later werk van Plato over de ideale staat dan ook getiteld ‘De Wetten’. In dit werk probeert hij een ideale route naar zijn ideale staat te beschrijven.

Maar de ideale staat bestond volgens Plato zeker niet alleen in theorie. Hij geloofde werkelijk dat er staten zouden kunnen ontstaan die zijn model benaderden. Hij heeft dan ook enkele pogingen ondernomen om de dictator van Syracuse, de beruchte Dionysios, die voor de lol verschillende filosofen, waaronder Plato zelf, in zijn hofhouding liet rondlopen, ervan te overtuigen zijn rijk te besturen zoals hij in gedachten had. Dit eindigde echter in een tijd van gevangenschap en uiteindelijk ballingschap. Leven in een kazerne was de dictator kennelijk te gortig.

Met zijn ontwerp van een ideale staat is Plato de eerste van alle ideologische politieke denkers. Hij loopt vooruit op politieke experimenten die veel later zijn uitgedacht of zelfs daadwerkelijk zijn uitgevoerd. De hang naar het eenvoudige landleven en het verdwijnen van individueel bezit doen denken aan het communistische ideaal. De manier waarop gekeken wordt naar de perfectionering van het menselijk ras en de staatscensuur op kunst doen erg denken aan de nazi-ideologie.

Maar anders dan de communisten erkent Plato dat het afschaffen van bezit niet voor de hele bevolking goed is. Bezitloosheid geldt in zijn staat enkel voor bestuurders. En het levensgrote verschil tussen Plato en de nazi’s is Plato’s verzet tegen discriminatie, en de nadruk die hij legt op gelijke kansen, ongeacht geslacht of afkomst, wat zeker voor zijn tijd revolutionair was.

[Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Het Narrenschip

Plato’s dialoog over De Staat, daarover heb ik het nog nooit gehad op deze blog. Terwijl je toch niet kunt Read more

Aristoteles 13: de Staat volgens Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 11: de Deugd volgens Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 8: de Vormen van Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more


Categoriën: Griekenland