Plato 7: de onevenwichtige psyche

Plato's ziel met een edel en een slecht paard (Ostia)
28 maart 2021

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de ‘vormen’, de naar hem vernoemde relaties zonder seks, en zijn ideale filosofenstaat. Dit is jammer, want Plato’s filosofie gaat zoveel breder en dieper dan dat. In deze zestiendelige reeks bespreken we alle aspecten van zijn filosofie, ook en met name zijn politieke kritieken en psychologie. Het eerste deel is hier.] 

In de menselijke psyche gaat het volgens Plato eigenlijk op dezelfde manieren mis als in de samenleving. Hij onderscheidt dan ook een aantal menstypen, analoog aan de verschillende staatsvormen die hij beschrijft.

De timocratische persoonlijkheid wordt overheerst door wil, door ambitie. Hij is een cv-builder, is gek op sport, maar verwaarloost zijn studie. Hij wordt materialistischer naarmate hij ouder wordt, bij gebrek aan harmonie van geest.

Ook bij de oligarchische psyche is de wil de baas. Maar voor deze persoon draait alles van het begin af aan al om geld. Hij is zuinig, ijverig, en een hamsteraar. Omdat hij uit het oog verliest waarvoor hij eigenlijk werkt is hij een armzalige persoonlijkheid.

Bij het democratische menstype zijn de wil en de ratio ondergeschikt aan de hartstochten. Emoties zijn echter vaak tegenstrijdig en de democratische persoonlijkheid is daarmee een doelloze fladderaar die geen gezag en respect voor kennis kent. Zijn gebrek aan richting maakt hem ongelukkig.

Maar het dictatoriale type is er het ergst aan toe. In hem zijn alle goede verlangens gedood en ondergeschikt gemaakt aan één obsessie. Omdat hij onbetrouwbaar en immoreel is, trekt hij alleen onbetrouwbare en immorele mensen aan, dus echte vrienden heeft hij niet. Hiermee is de dictator het meest ongelukkige type mens.

De kritieken van Plato op de mens en samenleving zijn op zichzelf al bijzonder waardevol. Zoals we hebben kunnen zien, kan hij als criticus messcherp zijn.

Maar Plato is de geschiedenis vooral ingegaan als een architect. Want tegenover de door hem beschreven gemankeerde samenlevingen en geesten plaatste hij zijn eigen idealen van hoe een samenleving en een mens in elkaar zouden moeten zitten. Daar kijken we in het volgende hoofdstuk naar.

[Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Plato 6: Plato’s psychologie

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more

Aristoteles 8: de Vormen van Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 7: de Ziel

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 6: de Wetenschapper-filosoof

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more


Categoriën: Griekenland