Plato 5: Politieke evolutie

Plato (Altes Museum Berlijn)
26 maart 2021

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de ‘vormen’, de naar hem vernoemde relaties zonder seks, en zijn ideale filosofenstaat. Dit is jammer, want Plato’s filosofie gaat zoveel breder en dieper dan dat. In deze zestiendelige reeks bespreken we alle aspecten van zijn filosofie, ook en met name zijn politieke kritieken en psychologie. Het eerste deel is hier.] 

Plato beschrijft ook hoe de ene staatsvorm uit de andere kan ontstaan. Zo is het volgens hem vrijwel onvermijdelijk dat uit een timocratie ooit een oligarchie ontstaat. Door het materialistische karakter van de timocratie, zullen de machthebbers zich uiteindelijk meer op geld gaan concentreren dan op orde en discipline.

Uit een oligarchie zal uiteindelijk een democratie ontstaan, wanneer de zwakkeren zo verarmd raken dat ze in opstand komen. Eenmaal aan de macht, zullen zij deze eerlijk willen verdelen.

Maar ook een democratie is niet stabiel. Plato voorspelt dat uit een democratie gemakkelijk een dictatuur kan ontstaan. Dit gebeurt wanneer in de verwarring die een democratie eigen is één partij opstaat geleid door een krachtige volksmenner, die zijn politieke tegenspelers stuk voor stuk door verdachtmakingen buiten spel zet, en zo alleenheerser wordt.

Plato’s analyse is theoretisch, maar hij zag het ook voor zijn ogen gebeuren, want machtsovernames door verschillende groepen en overgangen naar andere politieke constructies kwamen in de Griekse steden vaak voor.

Plato beschrijft deze overgangen echter zo algemeen dat zijn modellen ook toepasbaar blijken op de latere geschiedenis.

Het is een rode draad in onze geschiedenis dat militaristische samenlevingen, eenmaal machtig geworden, transformeren in maatschappijen waarin geld en status belangrijk zijn. Plato formuleerde de gedachte dat het volk in een materialistische samenleving die gedomineerd wordt door een rijke elite uiteindelijk in opstand komt. Daarmee liep hij niet alleen tweeduizend jaar vooruit op de Verelendungstheorie van Karl Marx, die precies hetzelfde stelde, hij wees tevens vooruit naar de echte gang van zaken tijdens de Franse Revolutie.

En eigenlijk gebeurde in Italië en Duitsland in de jaren dertig van de vorige eeuw, toen het fascisme ontstond, precies wat Plato schreef over de zwakke vormen van democratieën. In onze moderne democratie weten we dit gelukkig te voorkomen doordat (en zolang) de rechtsstaat naast en boven de democratische besluitvorming staat. In de Griekse democratische steden ten tijde van Plato was dit niet het geval.

[Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Plato 4: geld, dictators en milities

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more

Aristoteles 8: de Vormen van Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 7: de Ziel

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 6: de Wetenschapper-filosoof

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more


Categoriën: Griekenland