Plato 16: de invloed van Plato

Papyrus met citaten uit Plato (Neues Museum Berlijn)
6 april 2021

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de ‘vormen’, de naar hem vernoemde relaties zonder seks, en zijn ideale filosofenstaat. Dit is jammer, want Plato’s filosofie gaat zoveel breder en dieper dan dat. In deze zestiendelige reeks bespreken we alle aspecten van zijn filosofie, ook en met name zijn politieke kritieken en psychologie. Het eerste deel is hier.] 

Zoals eerder ter sprake kwam is Plato de meest invloedrijke filosoof uit de oudheid gebleken. Een van de redenen hiervoor is ongetwijfeld dat zijn filosofie zo goed in elkaar zit. Alle aspecten van Plato’s filosofie hangen met elkaar samen. Plato’s kritiek op verschillende politieke systemen loopt zoals we zagen parallel met zijn kritiek op de menselijke psyche. Plato’s ideale psyche hangt weer samen met zijn beeld van de vrijgemaakte geest. En de veronderstelde onsterfelijkheid van de geest correspondeert op zijn beurt met Plato’s denken over een hogere abstracte werkelijkheid.

Talloze ideeën van Plato vonden hun weerklank in de latere westerse beschaving. Zo werd zijn idee van de ziel als gekooid door het lichaam geadopteerd door de kerk.

Zeer belangrijk voor de ontwikkeling van het westerse denken is dat Plato geloofde in het bestaan van een absoluut ‘goed’. Hij plaatst zich daarmee lijnrecht tegenover het relativisme van de sofisten, die juist stelden dat alles relatief is en dat goed en slecht feitelijk niet op zichzelf bestaan. Het goede duidt Plato aan met de metafoor van het licht. Ook deze metafoor werd letterlijk door de kerk overgenomen.

Hoe Plato’s leer versmolt met die van het christelijke denken, zullen we in de latere hoofdstukken zien. Uiteraard verwees Plato in zijn denken als hij sprak over ‘het goede’ niet naar een Joodse God met tien geboden. Maar wat Plato zelf nu precies onder dat ‘hogere goede’ verstond is helaas onduidelijk. Want binnen Plato’s Academie werd dat goede, wat Plato als het belangrijkste deel van zijn leer beschouwde, slechts mondeling onderwezen. Plato heeft veel geschreven, maar zijn geschriften waren onderdeel van een veel bredere training. Over het uiteindelijke doel van het programma zijn geen geschriften van Plato bewaard gebleven, als ze er al ooit zijn geweest.

In zijn werk stelt Plato meermaals dat het leiden van een evenwichtig en rationeel leven de enige weg is om een gelukkig persoon te worden en een harmonieuze samenleving te creëren. Maar Plato was niet zomaar een zedenprediker. Essentieel is dat hij iedere morele claim rationeel trachtte te onderbouwen, en net zo bereidwillig in twijfel trok. De ratio is voor hem hét instrument om het hogere te bereiken, niet het geloof. Daarmee bleef Plato te allen tijde filosoof.

En een erg belangrijke filosoof! Anders dan bij letterlijk alle andere filosofen uit de oudheid is de belangstelling voor Plato’s filosofie door de eeuwen heen altijd onverminderd groot geweest. Zijn boeken zijn na zijn dood nooit in onbruik geraakt. In elk deel van de geschiedenis van de westerse filosofie spreekt hij een woord mee. Daarmee is hij voor velen de belangrijkste filosoof uit de oudheid, en overal en in elk denken invloedrijk. Daarom zal zijn naam hierna nog vaak gaan vallen.

[Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De sofisten 8: de geboorte van het relativisme

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 7: Goed is dat wat sterk is

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 6: een negatieve reputatie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 5: Prodicus

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more


Categoriën: Griekenland