Perzen, Grieken en pseudohistorici (slot)

15 mei 2021

Korte inhoud van het voorafgaande:

  • de tegenstelling tussen een rationeel, humaan Westen en een mystiek, tiranniek Oosten is doorgeprikt als fictie;
  • een continuïteit van toen tot nu is onbewijsbaar;
  • het valt niet te weten of de waarden van de Griekse cultuur zijn veiliggesteld tijdens de oorlog met de Perzen.

Er is domweg noch een feitelijke noch een logische basis voor deze visie op het verleden. Zoals de titel aangeeft wil ik nog iets zeggen over pseudowetenschap.

Comeback

Het beeld van de Grieken als onze erflaters en wat dies meer zij, maakte immers een comeback in de nasleep van de Amerikaanse inval in Irak. Tot de voorbeelden behoorde de al genoemde classicus Paul Cartledge, auteur van Thermopylae. The Battle that Changed the World. Hij adviseerde de Tom Holland die ik op deze blog weleens noem als voorbeeld van iemand die wel schrijft over het verleden maar te weinig van geschiedwetenschap weet om er zinvolle dingen over te vertellen. Dat weet hij zelf ook, dus hij won voor zijn boek Persian Fire advies in bij Cartledge en gaf aan dat de Perzische Oorlogen beslissend waren voor de Europese cultuur. Paul Cartledge prees het boek vervolgens in The Independent. (Dat noemen ze academische ethiek.)

Weer een ander voorbeeld was Worlds at War van politicoloog Anthony Pagden, die vijfentwintig eeuwen geschiedenis samenvatte als de strijd om het voortbestaan van de Europese traditie van de vrijheid. Want waarom zou je je ook verdiepen in geschiedenis als wetenschap als inzicht in het historisch ambacht alleen maar het ideologisch gebruik van het verleden belet?

De volgende stap was natuurlijk de speelfilm 300, gebaseerd op de vrijwel vergeten graphic novel van Frank Miller, die honderdduizenden bezoekers duidelijk maakte dat de Grieken de enige hoop in de wereld op rede en gerechtigheid waren en dat de Perzen slechts een zee van mystiek en tirannie hadden te bieden. Zo herrees de mythe van een uitzonderlijk Griekenland, erflater van de westerse beschaving en bedreigd door een oostelijke erfvijand, uit de dood en keerden verouderde ideeën terug in het publieke bewustzijn.

Verklaringen

Er zijn diverse verklaringen voor deze gang van zaken. De trouwe lezers van deze blog kennen ze, dus ik verontschuldig me voor de nu volgende herhaling.

Eén ervan is dat Weber nooit werkelijk is doorgedrongen tot het Engelse taalgebied. Vooral Groot-Britannië is interessant: de Britten zijn goed in biografieën en waren lange tijd vooral methodisch individualisten, terwijl het vaststellen van een culturele continuïteit een heel ander soort wetenschap is. (Misschien is het interessant te weten dat in de nieuwsgroep Classics nog vorige maand een genuanceerde discussie was over de vraag of een onderzoeker ook Duits en Frans moest beheersen. De feitelijke vraag is hoeveel geheugenverlies de huidige, Engelstalige wetenschap kan hebben.)

Een tweede, te gemakkelijke verklaring is dat aloude ideeën over een westerse beschaving die door een Grote Boze Oosterling wordt bedreigd (de Ottomanen, de Russen, het Gele Gevaar, islamisten…) het in de tijd na 9/11 nu eenmaal goed deed. Deze verklaring is te gemakkelijk omdat ze onbenoemd laat dat er weerwoord mogelijk was, dat niet werd gegeven. Wat ik in de vorige stukjes schreef over methodisch collectivisme en over de noodzaak het sociaalwetenschappelijk instrumentarium te benutten als je culturele continuïteiten beschrijft, had voor 1985 allang met het grote publiek gedeeld kunnen zijn. Maar de universiteiten deden dat niet.

Ze doen het nog steeds niet. Het is echt niet vreemd dat het publiek momenteel prietpraat gelooft, want de universiteiten hebben de samenleving behoorlijk in de steek gelaten. Het blijft schokkend dat in discussies over open access de Nederlandse universiteiten nog nooit hebben gesproken met vertegenwoordigers van de maatschappelijke organisaties.

Nog een derde punt: de wetenschap is veel te verkaveld. Classici als Cartledge hebben het wel over geschiedenis en over cultuur, maar weten niet goed wat historici doen. Ik zou hun als lectuur aanraden:

Laatste verklaring: zoals de erfgoedsector de dialoog met het verleden ondergeschikt heeft gemaakt aan de “beleefbaarheid”, zo hebben ook de media weinig op met geschiedenis. Nederland heeft bijvoorbeeld geen TV-programma, nooit gehad ook, waarin het wetenschappelijke aspect van de bestudering van het verleden serieus wordt genomen.

De DNA-revolutie

Wie momenteel verontrust is omdat de alt-right zich meester maakt van de Grieks-Romeinse Oudheid, kan alleen zeggen dat dit het onvermijdelijke gevolg was van het feit dat de oudheidkunde onvoldoende heeft afgerekend met haar eigen koloniale, negentiende-eeuwse ideologie. Maar kwakhistorici en pseudowetenschappers hoeven het laatste woord niet te hebben.

Momenteel verandert de oudheidkunde namelijk grondiger dan in lange tijd het geval is geweest. Met twee nieuwe technieken, het isotooponderzoek en het DNA-onderzoek, krijgen oudheidkundigen momenteel vat op antieke migratie en het lijkt er steeds meer op dat mensen in de Oudheid mobieler zijn geweest dan altijd is aangenomen. Waar mensen zo mobiel zijn, nemen ze hun ideeën en inzichten mee. Het zou heel goed kunnen dat de oudheidkunde van de nabije toekomst niet langer gericht zal zijn op een Grieks-Romeinse beschaving met wat randculturen daaromheen, maar dat in plaats daarvan wordt gekeken naar één oude wereld, waarin mensen samen woonden, samen werkten, samen vochten, samen dachten – mensen die, door het gierende tekort aan informatie dat de oudheidkunde zo uitdagend maakt, alleen zinvol zijn te bestuderen in hun gezamenlijkheid.

Deel dit blog:
Roofkunst

Ruurd Halbertsma is conservator in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Ik vermoed – en hieruit mag u afleiden dat Read more

Krokodillentranen

Er schijnt een spreekwoord te zijn – al heb ik het maar één keer gehoord en toen ook nog met Read more

Geschiedenis van de Nederlandse papyrologie

Vorig jaar publiceerde ik mijn boekje over papyrologie, Bedrieglijk echt. Ik schreef het niet op een achternamiddag, want ik was Read more

Een vroege hunebedvorser

Laat ik eerlijk zijn: ik verwacht niet serieus dat u de recente herdruk van Johan Picardt's Korte Beschryvinge van eenige vergetene Read more


Categoriën: Griekenland, Hellenisme