Perzen, Grieken en pseudohistorici (4)

Beeld van een hopliet, geïdentificeerd als Leonidas, uit de tempel van Athena Chalkioikos in Sparta (Archeologisch Museum van Sparta)
12 mei 2021

Herodotos schreef niet voor ons en selecteert zijn informatie, zo heb ik betoogd in dit, dat en dat stukje, om iets duidelijk te maken aan zijn tijdgenoten. Vragen die voor ons relevant zijn, waren dat voor hem niet en één zo’n vraag is wat er nou precies is gebeurd bij Thermopylai. Zoveel is zeker: de plek was bezet door een paar duizend Grieken, de Perzen wisten het bewaakte bergpad om Thermopylai te forceren en honderden Grieken kwamen in de eindstrijd om het leven.

Herodotos heeft in woorden een monument opgericht voor de gevallenen. Die worden vergeleken met homerische helden, inclusief strijd om het lichaam van koning Leonidas. Het eerbewijs is altogether fitting and proper, maar geen geschiedenis. Wij willen weten waarom Leonidas Thermopylai verdedigde en waarom hij zich niet terugtrok. Op de eerste vraag geeft Herodotos geen duidelijk antwoord – het interesseert hem niet voldoende – en over de tweede lijkt hij zichzelf tegen te spreken.

Zelfopoffering

Eerst maar even dit: Herodotos vertelt duidelijk dat de Grieken, toen ze begrepen dat de Perzen over het bergpad waren doorgebroken en hen dreigden te omsingelen, begonnen aan de terugtocht. Hij kent twee tradities. Volgens de ene lieten Leonidas’ manschappen hem in de steek, volgens de andere stuurde hij ze weg. Of dit werkelijk een tegenspraak is, staat te bezien, want het kan heel goed allebei waar zijn. Ik voor mij zou denken dat Leonidas de mannen wegstuurde, met zijn Spartanen de aftocht zou dekken en dus als laatste zou vertrekken, en dat de val te vroeg dichtklapte. Vervolgens kunnen er tradities zijn ontstaan over Grieken die hun commandant in de steek hadden gelaten. De tegenstelling is misschien slechts schijn.

Relevant is nu dat Herodotos wél een tegenspraak ervoer en een argument noemt waarom hij denkt dat Leonidas zijn mannen wegstuurde. Hij laat hierbij merken dat dit slechts zijn persoonlijke voorkeur is, want dat is de betekenis die het door hem gebruikte Griekse woord, gnomè, in zijn geschiedwerk meestal heeft. Hij baseert dat persoonlijke oordeel op een orakelspreuk die Leonidas zou hebben gekend. Daarin zou hebben gestaan dat de “afstammelingen van Perseus” onweerstaanbaar zouden zijn tot óf de ondergang van Sparta óf de dood van een Spartaanse koning. De Spartaanse koning zou, met deze spreuk in gedachten, zelfopoffering hebben gekozen.

Zelfopoffering, waartoe?

In de antieke literatuur kloppen voorspellingen altijd en misschien circuleerde de door Herodotos geciteerde orakeltekst inderdaad, aangezien ze goed toepasbaar is op Sparta’s oorlog tegen de koningen van Argos, die volgens de Griekse verhalen afstamden van Perseus. Zulke zelfopofferingen kwamen voor in de Griekse sagen – Kodros, Menoikeus – en ook in werkelijkheid, dus problematisch is deze devotio niet.

Dat werd het wel in de achttiende eeuw. Zeg maar na Winckelmann. Die verlichte, geniale Grieken konden natuurlijk niet zoiets irrationeels hebben gedaan als een magisch ritueel. Er moest een verhevener gedachte zijn – en natuurlijk had Leonidas zich opgeofferd voor de vrijheid van Griekenland. In het toneelstuk Les Thermopyles van de Fransman Charles Henri d’Estaing uit 1781 strijden de Spartaanse citoyens voor een vrijheid die was verzekerd door de wet, die op zijn beurt weer was verzekerd door een koning die viel onder diezelfde wet. Een mooi pleidooi voor de eerste constitutie van het revolutionaire Frankrijk.

Klinkklare wetenschap

Helaas zijn mensen het als geschiedenis gaan beschouwen dat Leonidas zich opofferde voor de vrijheid. Denk aan films als The Three Hundred Spartans (Amerikaanse propaganda uit de Koude Oorlog) en stripalbums als 300 van Frank Miller. Het is ook de strekking van een boek van de Britse classicus Paul Cartledge, die de Spartaanse operatie bij Thermopylai werkelijk als opoffering typeert, hoewel hij toch moet hebben bedacht dat het dan niet nodig was om het bergpad te bewaken. Ook is het wat overdreven een paar honderd man mee te nemen naar het Huis van Hades als één gedode koning volstond.

En o ja: Herodotos beweert dus niet eens dat Leonidas wilde sneuvelen voor de vrijheid. Hij beweert alleen dat het zijn persoonlijke mening is dat de koning zijn stad wilde redden en zich dood vocht omwille van een orakelspreuk. Maar dat Leonidas iets met vrijheid wou, is desondanks een even ingeburgerd als pseudowetenschappelijk idee.

Deel dit blog:
Vrijheid en filhellenisme

Ik heb al een aantal keren geblogd over de grote geleerden van de late achttiende en vroege negentiende eeuw: Winckelmann en Gibbon natuurlijk, Read more

Ktesifon

Een iwan (schaduwboog) van het Parthische/Sasanidische paleis Ik schreef gisteren over de Macedonisch-Grieks-Syrisch-Babylonische stad Seleukeia, die in de tweede eeuw Read more

Hunebed van de dag: D16 (Balloo)

Hunebed D16 bij Balloo Toen ik onlangs een gewaardeerde collega vertelde over deze reeks, zei ze me dat ze die Read more

Een Macedonisch-Babylonische stad: Seleukeia

Beeldje van een rustende vrouw uit Seleukeia (Metropolitan Museum, New York) In de twee stukjes van gisteren heb ik geschreven Read more


Categoriën: Griekenland