Perzen, Grieken en pseudohistorici (2)

Kroisos (Louvre, Parijs)
10 mei 2021

Er is veel te zeggen voor de stelling dat Herodotos van Halikarnassos geen historicus is in onze zin van het woord, maar er is een belangrijk punt van overeenkomst: Herodotos had in de smiezen dat geschiedenis niet “one damn’ thing after another” is, geen kroniek (zoals), maar dat het draait om verklaringen. Historici – ik bedoel eigentijdse – onderscheiden diverse soorten verklaringen, waaronder de oorzakelijke waarin Herodotos in is geïnteresseerd. Daarin was hij een kind van zijn tijd. Vóór Herodotos zochten de Ionische Natuurfilosofen al naar aitia en na Herodotos systematiseerde Aristoteles wat er zoal over oorzaken te weten viel.

Drie soorten oorzaak

Omdat Herodotos leefde op het moment dat het begrip nog niet was uitgekristalliseerd, valt te verwachten dat hij niet zo systematisch is. Dat zien we mooi in de ouverture van de Historiën, het verhaal van Kroisos, koning van Lydië in West-Turkije, waarin Herodotos alle thema’s van zijn werk aangeeft. Om te beginnen is er in dit verhaal een vorm van causaliteit die we kunnen aanduiden als “actie – reactie”. De Perzische koning Cyrus had een zwager van Kroisos van de troon gestoten, dus moest Kroisos reageren. Kroisos’ leger steekt daarop de grensrivier Halys over, wordt verslagen, en nu is het Cyrus die reageert door over de Halys te komen en Kroisos aan te vallen. Actie en reactie.

In dit verhaal zit een tweede visie op oorzakelijkheid: hybris en nemesis, overmoed en vergelding. De Grieken meenden dat iemand die aanhoudend succes had, bijvoorbeeld doordat ’ie zo rijk was als Kroisos, vroeg of laat zijn menselijke grenzen zou overschrijden en ten onder gaan. Een grapje van Herodotos is dat hij, iedere keer dat dit in de Historiën gebeurt, iemand eerst het water laat oversteken: Kroisos’ oversteek van de Halys, Cyrus aan de Araxes, Kambyses aan de Nijl, Polykrates aan de Ikarische Zee, Darius bij de Donau, Kleomenes bij een beekje waarvan ik me de naam niet herinner, zijn broer Dorieus bij de Kinyps en uiteindelijk Xerxes bij de Hellespont. Ik weet niet of Herodotos’ publiek het grapje heeft herkend, want de Historiën zijn ontstaan als een verzameling losse lezingen.

Nu had Kroisos vóór zijn expeditie tegen Cyrus het orakel van Delfi geraadpleegd, dat hem een ontwijkend antwoord had gegeven (“als je ten oorlog gaat, zul je een groot koninkrijk vernietigen”) maar wel Kroisos’ vorstelijke geschenken had aangenomen. Na afloop van de oorlog stuurde de afgezette koning van Lydië dus de boeien naar Delfi: dit was het enige wat hij tijdens de oorlog had weten te bemachtigen. Was het soms de gewoonte van Griekse goden om zo ondankbaar te zijn? Apollo liet weten dat Kroisos’ overgrootvader Gyges door een staatsgreep aan de macht was gekomen en dat de achterkleinzoon moest boeten. De god zelf zou het wel anders hebben gewild, maar ook hij was onderworpen aan het noodlot.

Imperialisme

Actie – reactie; hybris en nemesis; het Noodlot, waartegenover zelfs de goden machteloos zijn. Het zijn Herodotos’ drie visies op causaliteit. Het is nogal anders dan wat een moderne historicus zou zeggen. Het Noodlot is geen categorie; hybris en nemesis zijn hooguit leuk als literaire aankleding voor een auteur die het zichzelf niet moeilijk wil maken; actie en reactie kunnen op zijn best een deelverklaring zijn. De scheiding van België en Nederland was geen spel van actie en reactie na een stormachtige operavoorstelling maar had diepere en reëlere oorzaken, die maakten dat zo’n incident aanleiding kon uitgroeien tot een conflict dat niet meer beheersbaar was. Die reëlere oorzaken waren afkeer van het autoritaire koningsgezag, de achterstelling van de zuidelijke gewesten, religieuze spanningen, Waalse weerzin tegen het Nederlands… het zijn maar wat factoren die wij herkennen als relevanter dan actie en reactie.

De oorzaken die antieke denkers erkenden, zijn uiteindelijk allemaal te herleiden tot personen – waarbij ik de Nemesis, Apollo en het Noodlot ook even beschouw als persoon. De ouden waren, met een jargonterm, methodisch individualisten. De enige uitzondering is Appianus van Alexandrië, die zijn tijd zeventien eeuwen vooruit was door in te zien dat ook van abstracte zaken als verarming causale werking kon uitgaan. (Het is onbegrijpelijk dat premier Rutte, historicus toch, kon zeggen geen sociologische verklaringen te willen horen voor relletjesgedrag.)

Nu kun je zeggen dat armoede of de abstracte oorzaken van de Belgische Revolutie te herleiden zijn tot individuen. Dat is niet het geval – dit is de betekenis van een Durkheim. De crux van mijn verhaal is dat Herodotos, drieëntwintig eeuwen voor Durkheim en zes eeuwen voor Appianus, een naïef, op personen gericht causaliteitsbegrip had. Wij weten meer en hebben scherper inzicht – leve de enorme hoeveelheid verzamelde data! – en kunnen daarom een oorzaak herkennen die Herodotos niet zag: dat de Perzen vroeg of laat wel naar Lydië zouden zijn gekomen door de abstractie die we “imperialisme” noemen.

De Vroege Staat

Waarom is de ene staat imperialistisch en de andere niet? De voor Perzië relevante verklaring is dat het een Vroege Staat was. Dat is de door Henri Claessen geïntroduceerde naam voor een maatschappijtype dat geen stamsamenleving meer was maar ook nog geen echte staat was. Hier leg ik het uit.

Heleen Sancisi-Weerdenburg heeft het concept van de Vroege Staat geïntroduceerd in de bestudering van het Achaimenidische Rijk. Dat leidde tot totaal nieuwe interpretaties, waarover we het nog zullen hebben.

Eén van de aspecten van de vroege staat is dat men nog niet aan vorstelijk bestuur is gewend. De koning moet andere aristocraten als het ware uitkopen en daarvoor heeft hij een aanhoudende stroom edelmetaal nodig. Hij verwerft het door ten oorlog te trekken. Of het nu Cyrus de Grote was, of Filippos van Macedonië, of Clovis, of Pippijn de Korte, of de Grote Keurvorst: steeds is externe expansie nodig voor interne consolidatie. Het Perzische maatschappijtype verklaart Kroisos’ ondergang, zeggen wij. Onze visie op de historische gebeurtenissen is dus een andere dan die van Herodotos omdat wij een minder naïef causaliteitsbegrip hebben.

Deel dit blog:
Asterix & Co

Er zijn twee soorten stripverhalen over de oude wereld, namelijk stripverhalen over de oude wereld die gaan over de oude Read more

Pytheas

Ik wou een blogje schrijven maar het werd niet goed. Een filmpje dus maar: het geestige boek van Barry Cunliffe Read more

Het einde van de Bronstijd

De Late Bronstijd! Ik had retorisch willen vragen welk oudheidkundig thema toch fascinerender kon zijn, maar dan gaat u natuurlijk Read more

The Rise of Civilization

Nog maar eens een filmpje in de bloedstollende reeks “Zit een oudheidkundige met de rug naar een boekenkast”: Charles Redmans Read more


Categoriën: Anatolië, Boek, Griekenland