Perzen, Grieken en pseudohistorici (1)

Herodotos (Agora Museum, Athene)
9 mei 2021

Het leuke van een eigen blog is dat je kunt doen wat je zelf wil. En hoewel ik het altijd leuk vind om op zondag iets over het Nieuwe Testament te schrijven en op maandag een methodisch probleem aan te pakken, voel ik me vrij om daar van af te wijken en iets heel anders te doen: een reeks over Xerxes’ expeditie naar Griekenland. Dat is niet omdat ik er onlangs een boek over heb gepubliceerd, al is dat wel waarom ik denk dat ik er iets van weet, maar omdat ik er zaterdag een digitale les over heb verzorgd en ik ineens weer zin had in de materie. Ik weet nu nog niet precies hoe dit zal gaan, behalve dan dat ik aanstaande woensdag de reeks onderbreek voor een aflevering in de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?”

Ter zake.

Herodotos’ oorlog

Eerst maar even dit: voor de Perzische Oorlog, zoals wij de expeditie van Xerxes noemen, hebben we eigenlijk maar één bron, de Historiën van Herodotos, een van de leesbaarste teksten uit de Oudheid. Het woord historie betekende destijds, in de vijfde eeuw v.Chr., nog “onderzoek”, en de auteur heeft werkelijk alles onderzocht wat er te onderzoeken viel. Dat ordent hij thematisch en chronologisch. We lezen over de veroveringen van de Perzische vorsten Cyrus, Kambyses en Darius, en bij elk binnengevallen land neemt Herodotos de moeite iets over topografie, etnografie, religie, geschiedenis enz. te vertellen. De volgende koning die op oorlogspad gaat is Xerxes; hij probeert de Griekse stadstaten te onderwerpen. Omdat Herodotos’ publiek de topografie, de gewoonten, de godsdienst en het verre verleden van zichzelf wel kenden, kon Herodotos dat overslaan en zo worden de Historiën uiteindelijk geschiedschrijving.

Herodotos’ grote voorbeeld is Homeros. Je merkt het aan zijn woordkeuze. Al aan het begin kondigt hij aan de mensensteden langs te gaan, een allusie aan de Odyssee, en hij is bereid complete scènes over te nemen. Als Leonidas bij Thermopylai sneuvelt, barst een gevecht uit om zijn stoffelijk overschot, als ware hij Patroklos. De ringcomposities uit de homerische epen keren terug in de vorm van digressies – eigenlijk de onderhoudendste delen van de Historiën – en de Scheepscatalogus uit de Ilias weerklinkt in de catalogus van troepen die met Xerxes naar Griekenland kwamen.

Herodotos versus Homeros

Er is ook een enorm verschil. Waar de meester bescheiden vroeg of de goddelijke Muze hem wilde inspireren (“De wrok, godin, van Peleus’ zoon Achilles moet u bezingen”), begint Herodotos schaamteloos met zichzelf:

Herodotos van Halikarnassos presenteert het verslag van zijn onderzoek naar de oorlog tussen Grieken en barbaren, opdat de grote daden niet van roem verstoken zouden blijven en tevens om te tonen door welke oorzaak zij in conflict zijn gekomen.

Hij was niet de eerste die het zo deed (“Hekataios van Milete schrijft wat hij denkt dat waar is, want de verhalen die de Grieken vertellen, zijn volgens hem belachelijk en ontelbaar.”) maar het moet zijn tijdgenoten hebben verbaasd. Tegenover goddelijke inspiratie als bron voor zijn verhaal, plaatste Herodotos zijn onderzoek. De historie dus. Daarbij staan hoor en wederhoor centraal. We mogen Herodotos zeker de vader van de journalistiek noemen.

Laatste punt voor vandaag: waar Homeros in de Ilias aangeeft te willen weten wie van de goden Agamemnon en Achilles in een twist had verwikkeld, gaat ook Herodotos op zoek naar oorzaken. Daarover morgen; het punt dat ik nu alvast maak is dat hij zijn stof zó selecteert dat ze past bij zijn visie op oorzaken. Mocht u, door een trieste speling van het lot, nog nooit Herodotos hebben gelezen, ga dan hier voor een cursus, daar voor een Nederlandse vertaling, of hier voor de beste vertaling, een Engelse. Ik beloof u dat u het een leuke tekst zal vinden.

Deel dit blog:
Perzen, Grieken en pseudohistorici (3)

Ik heb in de twee eerste stukjes Herodotos aan u geïntroduceerd en iets verteld over zijn ideeën over oorzakelijkheid, die Read more

Een koninklijke toerist

Voordat hij in de zomer van 480 v. Chr. Thessalië binnenviel, verzamelde de Perzische koning Xerxes zijn troepen in Therma Read more

De slangenzuil van Delfi

Eind september 480 v.Chr. versloegen de Griekse schepen de Perzische in de zeeslag bij Salamis. Hiermee lijken de Perzen, die Read more

Xerxes’ non-comeback

Een Fenicisch oorlogsschip op eens munt uit Byblos (Nationaal Museum, Beiroet) In 480 v.Chr. probeerde de Perzische koning Xerxes de Read more


Categoriën: Bron, Griekenland