Paleografische dateringen

Detail van een papyrus uit Masada
12 november 2020

Een antieke tekst valt te dateren aan de hand van het handschrift. Dat heet paleografie. Het uitgangspunt is dat letters in de loop van de tijd anders geschreven worden. Onze letter S was ooit langer dan tegenwoordig en leek wel wat op de F. Het idee van paleografie is nu dat als lettervormen op elkaar lijken, ze ook ruwweg even oud zijn. Dat klinkt plausibel en als een vage datering voldoende is, klopt het ook wel, maar er zitten addertjes onder het gras.

Om te beginnen lopen handschriften uiteen. Kinderen die leren schrijven, leren dat allemaal aan de hand van hetzelfde voorbeeld maar tegen de tijd dat ze de basisschool verlaten hebben ze herkenbaar andere handschriften. Dat was in de oude wereld niet anders. Er was veel variatie. Bovendien is het oordeel “dit is hetzelfde als dat” nogal subjectief, al zijn er allerlei methoden ontwikkeld om die subjectiviteit te verkleinen. Zo is het ritme waarmee een schrijver de letters op papier zet – dicht bij elkaar of wat wijder – vrij specifiek en je kunt een computer leren dat te herkennen. Deze methode wordt al toegepast bij het forensisch onderzoek en hielp om vast te stellen dat de argumenten niet deugden waarom de tekst die bekendstaat als Geheime Marcus vals was (wat niet wil zeggen dat de tekst echt is).

Een tweede complicatie is het bestaan van “archaïserende handen”. Net zoals wij weleens een historiserend lettertype gebruiken, deden ze dat in de Oudheid ook.

Sommige koningsinscripties van de Babylonische heerser Nebukadnezzar zijn bijvoorbeeld geschreven met een type spijkerschrift dat al anderhalf millennium oud was. De aanname was dat dit ook is gebeurd met Griekse en Romeinse alfabetische teksten. Zo bestaat er een tweede-eeuws Grieks lettertype dat (ietwat verwarrend) wordt aangeduid als Romeinse unciaal en dat in de vijfde eeuw opnieuw in gebruik zou zijn genomen. Toen er meer en meer dateerbare teksten kwamen, werd duidelijk dat het lettertype altijd in gebruik is geweest, dus van pakweg 100 tot 500 n.Chr.

Dat geldt ook voor het Oud-Hebreeuwse alfabet. Dat zou in de de zesde eeuw v.Chr. in onbruik zijn geraakt. Het tekstfragment hierboven, dat een oude verwijzing bevat naar de stad Jeruzalem, is daarom heel vroeg gedateerd (en door premier Netanyahu politiek misbruikt). Inmiddels blijkt dat het handschrift eeuwen jonger kan zijn. De marge is echt eeuwen breed.

Zijn dit soort dateringen dus onnauwkeuriger dan wel aangenomen is geweest, er is nog een ander probleem. Toen de Dode Zee-rollen werden ontdekt, was de grote vraag hoe oud ze waren. Paleografen herkenden drie fasen in de ontwikkeling van de handschriften, die ze aanduidden als voor-Herodiaans, Herodiaans en na-Herodiaans, wat ruwweg neerkwam op vóór 50 v.Chr., 50-1 v.Chr. en 1-70 n.Chr. Alleen: er waren geen andere handschriften waarmee het vergeleken kon worden. Het was dus denkbaar dat de drie handschriftfasen in een andere volgorde moesten worden geplaatst.

Om geen misverstanden te wekken: dit keer pakte het goed uit. In de Dode Zee-rollen zijn verwijzingen opgenomen naar een paar historische gebeurtenissen. Niet heel veel, maar genoeg om toch wat ijkpunten te hebben. Later kwamen er ook koolstofdateringen. Dus de paleografische dateringen klopten wel ongeveer. Toch moeten zulke dateringen, zeker als ze alweer wat langer geleden zijn gegeven, worden bekeken met enig wantrouwen. Er is nogal wat schijnprecisie.

Deel dit blog:
De paleografie van 4QBéatitudes

In een eerder stukje verwees ik naar de Dode-Zee-rol die bekendstaat als 4Q525 of 4QBéatitudes. Voor wie de telling niet Read more

Hoe dateer ik een papyrus?

Stel, archeologen graven in Egypte een kleine verzameling papyri op waarop Griekse teksten blijken te staan. Een classicus die de Read more

Verkeerd geleerde historische lessen

Vorige week overleed Donald Kagan. De in Litouwen geboren Amerikaanse classicus is de auteur van een van de aardigste inleidingen Read more

De Zeevolken: meer problemen

In de vorige vier stukken (één, twee, drie, vier) over de Zeevolken heb ik uitgelegd dat het bewijsmateriaal een consistent Read more

Tags: