Thales (Nationaal Museum, Beiroet)

De voorsocratici (12): Slotwoord

27 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

In het licht van de moderne wetenschap …

De materialistische visie, waarin we uitgaan van een wereld die is opgebouwd uit vaste elementen, is voor de hedendaagse westerse mens heel normaal. We leren erover bij natuurkunde, en deze visie is dan ook diep geworteld in onze cultuur. Wij beleven de wereld als opgebouwd uit vaste substantie, opgebouwd uit moleculen, atomen en elektronen.

Deel:
Categoriën: Griekenland
Veerpont (Lekkerkerk)

Veerman tussen twee culturen

27 februari 2021

Ik verbeeld me niet dat ik u iets nieuws vertel als ik zeg dat we afgelopen vrijdag weer zo’n relletje hebben gezien dat de letteren zo’n slechte naam geeft. Uitgeverij Meulenhoff had gevraagd aan Marieke Lucas Rijneveld om poëzie van Amanda Gorman te vertalen, maar dit leidde tot een stuk in De Volkskrant en ophef op de sociale media, waarbij de strekking was dat de opdracht beter gegeven had kunnen zijn aan iemand die, net als Gorman, zwart is. Meulenhoff probeerde de storm te bezweren met een persbericht over “sensitivity readers” – mensen die gevoeligheden herkennen die een vertaler misschien niet kent – maar het was al te laat. Rijneveld heeft zich inmiddels teruggetrokken.

Het is de moderne tijd. Abdelkader Benali kan ervan meepraten. Ergens ziet iemand je naam, iemand is verontwaardigd (doorgaans woede op zoek naar een aanleiding), de sociale media maken er een relletje van, en daarna kun je je alleen maar terugtrekken omdat aanblijven alleen maar afleidt van de goede zaak. Inhoudelijke discussie blijft achterwege.

Deel:

‘Het was haat uit liefde’

26 februari 2021

Als het gaat om de kerstening van het Romeinse rijk (en de ondergang van de klassieke goden) dan hoort daar de naam bij van keizer Constantijn de Grote (r.306-337). Maar hij zette slechts de eerste stappen. Een echte keuze vóór het christendom (en de bijbehorende subsidiëring van de kerk) liet enige tijd op zich wachten. De heidense eredienst werd niet verboden. Dat alles gebeurde eigenlijk pas onder keizer Theodosius (r.379-394).

Hij maakte het vereren van de traditionele goden strafbaar. Toch was er één godsdienst die deze ommezwaai zonder veel kleerscheuren wist te doorstaan, en dat was het jodendom. Die godsdienst was en bleef toegestaan. Christelijke leiders verkondigden weliswaar dat de Joden Christus hadden vermoord en ze deden vaak hun uiterste best om de Jodenhaat onder christenen aan te wakkeren, maar hun succes was beperkt. In de dagelijkse omgang gingen joden en christen veelal vreedzaam met elkaar om.

Deel:
Een Boeddha uit de laat-hellenistische site Fayaz Tepe (Nationaal Museum van Oezbekistan, Tasjkent)

De voorsocratici (11): Parmenides, Heraclitus en Boeddha

26 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

Reductionisme en materialisme

Tot in de negentiende eeuw was men er nog van overtuigd dat de filosofie pas ten tijde van Socrates tot wasdom was gekomen, maar tegenwoordig worden de natuurfilosofen beschouwd als degenen die het werkelijke fundament legden voor het westerse denken.

Deel:
Babel (© AM)

Babel in Rotterdam

26 februari 2021

Tegenover mijn huis aan de Amsterdamse Bilderdijkkade lag vroeger de werf van de gemeentereiniging. Toen die uit de woonwijk moest verdwijnen mochten de bewoners meedenken over wat ervoor in de plaats zou komen. Ze zouden ook als eersten mogen intekenen voor de nieuwbouw. Dat liep uiteindelijk op een schoffering van de geïnteresseerden, maar daar zag het aanvankelijk niet naar uit en ook ik heb destijds een voorstel gedaan, namelijk een 90 meter hoge toren op de blauwdruk van de Etemenanki in Babylon, de beroemde “toren van Babel”.

Dat flatgebouw is er dus niet gekomen, maar iemand anders heeft hetzelfde idee gehad. Binnenkort zien we aan de Lloydkade in Rotterdam wat Amsterdam-West mist. Het project heet BABEL en ik kan een zekere jaloezie niet onderdrukken.

Deel:
Categoriën: Jodendom
Gevechtsscène uit Paestum

De oorsprong van de gladiatorengevechten

25 februari 2021

Bijna iedereen heeft wel een idee van wat gladiatoren waren: Romeinse strijders die in arena’s als het Colosseum vochten om de bevolking te vermaken. Die kennis is meestal opgedaan in stripboeken als Asterix, Hollywoodfilms of tv-series. Daardoor zingen veel misvattingen rond over gladiatoren.

Oorsprong van de gladiatorengevechten

De Romeinen zelf dachten dat de gladiatorenspelen afkomstig waren uit Etrurië. De vierde-eeuwse schrijver Athenaios, die in zijn Deipnosophistai (“geleerde mensen aan tafel”) allerlei fragmenten van eerdere auteurs citeert, haalt Nikolaas van Damascus aan, die in de eerste eeuw v. Chr. had geschreven dat de Romeinen hun traditie van gladiatorengevechten van de Etrusken hadden overgenomen. Inderdaad is het  woord lanista voor de manager van een gladiatorenschool ontleend aan de Etruskische taal. Het betekent beul. Ook de figuur van Charon, die de dode noxii (“veroordeelden”) wegsleept uit de arena, is van Etruskische oorsprong.

Deel:
Caligula (Cyprusmuseum, Nicosia)

De wreedheid van Caligula

25 februari 2021

Een beroemdste en meest-gelezen teksten uit de Oudheid is de collectie van twaalf keizerbiografieën van Suetonius. Ze zijn toegankelijk, gaan over fascinerende persoonlijkheden en beschrijven een boeiende periode uit de oude geschiedenis. Bovendien was Suetonius ooit verantwoordelijk voor een van Romes archieven, wat het idee heeft doet postvatten dat zijn informatie in hoge mate betrouwbaar is. Dat is overigens maar de vraag, want de kwaliteit van de Romeinse archieven liet wel te wensen over.

Wat Suetonius presenteert is ondertussen wel interessant. Wat doet het met iemand die enorme macht krijgt? Als je het leest, denk je dat de macht ze allemaal naar het hoofd is gestegen; eigenlijk komt alleen Vespasianus er redelijk vanaf. Zelfs de zeer positieve biografie van Titus krijgt de kwalificatie dat zijn vriendelijke gedrag alleen maar pose was. De keizer die er het slechtst van afkomt, is Caligula, die wreed, cynisch en wispelturig zou zijn geweest. Hier is een voorbeeld, in de nog altijd leverbare vertaling van Daan den Hengst (Caligula 30).

Deel:
Categoriën: Boek, Bron, Romeinse Keizerrijk
Tags:
Democritus (Capitolijnse Musea, Rome)

De voorsocratici (10): De atoomtheorie

25 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

De deeltjes van Leucippus en Democritus

Leucippus leefde in Griekenland, in Thracië, de Griekse landkromming naast het huidige Istanbul.

Deel:
Categoriën: Griekenland