Nemrud Dagi: de Zetel van de goden

De berg Nemrut
1 maart 2021

In 2008 maakte ik als kersverse oudhistorica een rondreis door (een deel van) Turkije. Tijdens deze reis stopten we onder andere bij een van de meest bijzondere bezienswaardigheden die ik ooit heb mogen aanschouwen: Nemrud Daǧi. Wat deze 2.134 meter hoge berg in de zuidoostelijke provincie Adiyaman zo uniek maakt, leest u hieronder.

Nemrud Dagi

Bovenop de berg Nemrud, gezeteld in de zuidoostelijke Turkse provincie Adiyaman, liet de befaamde koning Antiochus I Theos van het koninkrijk Commagene in 62 voor Christus een bijzonder monument bouwen, te weten; een 60 meter hoge tumulus opgemaakt uit 30.000 m³ gebroken stenen met een omvang van 150 meter. Deze indrukwekkende tumulus bedekt de laatste heilige rustplaats (hierothesion in het Grieks) van deze koning van Commagene. Minstens zo spectaculair is het heiligdom dat deze kunstmatige berg aan weerskanten omringt en via twee originele processieroutes bereikt kan worden.

De Galerij der Goden

Het heiligdom van Antiochus I Theos op de berg Nemrud ligt verdeeld over drie terrassen: een oost-terras, een west-terras en een noord-terras. De meest noordelijke processieroute eindigt op het noord terras van 85 meter lang. Er werden hier omgevallen zandstenen steles aangetroffen zonder reliëfs of inscripties. Verondersteld wordt dat het terras een verzamelplaats was waar gelovigen bijeen kwamen om vervolgens hun weg te vervolgen naar het oost terras. 

De zandstenen steles van het noordterras van Nemrud Dağı

Op het oost en west terras zijn er twee Galerijen der Goden aangetroffen. Op beide terrassen ziet men vijf verweerde zandstenen beelden op een troon zitten. De troon op het west terras staat direct op de grond, maar de troon op het oost terras bevat nog een verhoogd platform. Tegenover de troon op het oost terras is ook het platform van het oorspronkelijke vuuraltaar gereconstrueerd.

Het gereconstrueerde vuuraltaar (oostterras)

Aan beide zijden van de tronen waken een leeuw en een adelaar. De adelaar was het symbool van het koninkrijk Commagene en boodschapper van de goden. De leeuw representeerde de macht op aarde en was de beschermer van het koninkrijk Commagene en zijn heersers.

De adelaar en leeuw die naast de Galerij der Goden zijn geplaatst (westterras)

Op de tronen zelf zitten vijf beelden van circa acht tot negen meter hoog en zo’n negen ton in gewicht. Het betreft een koning, drie goden en één held wiens Griekse namen – evenals hun Perzisch-Armeense equivalent – zijn overgeleverd middels inscripties die ter plaatse zijn aangetroffen. Deze “mix van oost en west” is ook in de vormgeving van de beelden meegenomen: de beelden hebben een Grieks gelaat, maar zijn in Perzisch-Armeense kledij en attributen gehuld.

De Galerij der Goden op het oostterras van Nemrud Daǧi met op de achtergrond de tumulus van Antiochus I Theos

Antiochus I Theos

Het eerste van de vijf gezetelde beelden – op het oost terras en van links naar rechts bekeken – is de oprichter van het monument, Antiochus I Theos. De koning draagt een Armeense kroon en Perzische laarzen en in zijn hand houdt hij een barsom vast: een soort roede opgemaakt uit twijgen van bijvoorbeeld de tamarisk struik. De barsom werd gebruikt voor religieuze rituelen binnen het Zoroastrisme, een van de belangrijkste religieuze stromingen van het Oud-Perzische Rijk.

Antiochus I op het westterras van Nemrud Daǧi

Commagene Fortuna

Naast Antiochus zit de godin Commagene Fortuna (Tyche) die de rijkdom en het geluk van het Koninkrijk Commagene symboliseerde. Dit wordt enerzijds geïllustreerd aan de hand van de overvloed aan bijvoorbeeld druiven, kersen en granaatappels die haar kroon sieren, maar ook de bloem- en fruitkrans in haar ene hand en de mand met fruit in haar andere hand.

Het hoofd van de godin Commagene Fortuna (westterras)

Zeus-Oromasdes

De derde god in de reeks, gezeteld in het midden van de troon, is Zeus-Oromasdes. In de Griekse mythologie is Zeus de leider van het Pantheon en de heerser over de hemel. Oromasdes is afgeleid van Ahuramazda (“Wijze Heer”), de hoofdgod binnen het Zoroastrisme. Het gezicht van Zeus is bebaard en hij draagt naast een tuniek en mantel ook een kroon met sterren. In zijn hand houdt ook hij een barsom vast. Het beeld zelf is iets hoger dan de andere beelden en de trede naar het beeld toe is ook hoger gesitueerd, waarmee de superioriteit van Zeus boven de anderen wordt aangetoond.

Het hoofd van Zeus-Oromasdes (oostterras)

Apollo-Mithra-Helios-Hermes en Herakles-Artagenes-Ares

Apollo-Mithra-Helios-Hermes, god van het licht, zit aan de andere zijde van Zeus en draagt een tuniek met lange mouwen en een mantel. Ook draagt hij in zijn ene hand een barsom.

Het laatste beeld in de reeks stelt Herakles voor, de Griekse held die symbool stond voor macht en kracht. Hij wordt in de Oriëntaalse mythologie vereenzelvigd met Artagenes-Ares. Qua kledij en baard, heeft zijn beeltenis veel weg van Zeus. Hij onderscheidt zich middels een ceremoniële helm en draagt de typische attributen van Herakles: een knots en een leeuwenvel.

Het hoofd van Herakles op het westterras van Nemrud Daği

Goden zonder hoofd

Op het oost terras keken de goden richting de zonsopkomst en op het west terras naar de ondergaande zon. De beelden zijn in de loop der tijd door Moeder Natuur van hun hoofd ontdaan en deze liggen verspreid over de twee terrassen. Alleen het hoofd van Tyche zat nog op haar juiste plek toen de site werd ontdekt in 1881 door de Duitse ingenieur Karl Sester. Ook haar hoofd viel er uiteindelijk af na een blikseminslag in de jaren ’60 van de vorige eeuw. Op het west terras zijn de beelden er slechter aan toe en liggen er naast hoofden ook ‘lichaamsdelen’ verspreid over het terras. De hoofden zijn inmiddels aan de voeten van hun rechtmatige eigenaar geplaatst.

Het oostterras van Nemrud Daǧi met de Galerij der Goden en de afgebroken hoofden op de voorgrond

De Galerij der Voorouders

Haaks tegenover de Galerij der Goden, is er op beide terrassen in noordelijke en zuidelijke richting een zogeheten Galerij der Voorouders te vinden. Het betreft twee lange rijen met ooit rechtopstaande zandstenen steles. Op deze steles zijn de voorouders van Antiochus I Theos in reliëf aangebracht en de namen van deze voorouders zijn ons ook bekend dankzij de inscripties achterop de platen.

In de ene rij benadrukt Antiochus zijn Macedonische afkomst via zijn moeder, Laodice VII. Zij was de dochter van de Seleucidische koning Antiochus VIII Grypus en de Ptolemaïsche prinses Cleopatra Tryphaena. Via haar lijn kon Antiochus zichzelf beroepen op een verwantschap met de vijf Diadochi, evenals de Macedonische veroveraar himself, Alexander de Grote. De rij met Griekse voorvaderen begint dan ook met laatstgenoemde.

Zandstenen steles uit de Galerij der (Perzische) Voorouders op het westterras

Eén van de Orontiden in het bijzonder speelde een belangrijke rol binnen de stamboom van de Commagenen, namelijk de man naar wie deze lijn was vernoemd: Orontes I. Orontes was een militair commandant van koning Artaxerxes II die tussen 404 – 358 voor Christus over het Perzische Rijk regeerde. Hij kreeg wegens bewezen diensten (tijdens de Slag bij Cunaxa in 401 voor Christus) de dochter van Artaxerxes II – prinses Rhodogune – als bruid toegewezen.

Vanaf dit moment stroomde er dus Perzisch bloed door de aderen van de Orontiden (en dus van de Commagenen die zichzelf als afstammelingen van de Orontiden beschouwden). Twee steles in de Galerij der Voorouders op Nemrud Daǧi zijn bijzonder goed bewaard gebleven en tonen twee grote Perzische koningen, namelijk: Darius I en zijn zoon Xerxes I.

De Galerij der Voorouders op het west terras bevat vijf extra zandstenen steles die op het oost terras verloren zijn gegaan. Op vier van deze scenes wordt Antiochus I Theos afgebeeld terwijl hij de rechterhand schudt van elk van de goden die ook op de tronen van Nemrud Daǧi zetelen. Deze zogeheten dexiosis-scenes zijn op verschillende plekken teruggevonden in het koninkrijk Commagene, waaronder in de koninklijke zetel Arsameia aan de Nymphaios.

De dexiosis-scenes op het westterras

De Leeuwen horoscoop

Op de vijfde zandstenen plaat op het west terras van Nemrud Daǧi is een leeuw afgebeeld. Boven zijn hoofd zijn drie sterren zichtbaar met 16 stralen. Boven de sterren staat in het Grieks aangegeven dat het de planeten Mars (Hercules-Ares), Jupiter (Zeus) en Mercurius (Apollo-Hermes) zijn. Dit correspondeert met drie van de goden gezeteld op de tronen van Nemrud. Op het lichaam van de leeuw en om hem heen zijn nog eens 19 sterren afgebeeld met 8 stralen en op zijn borst is een maansikkel afgebeeld.

Het kunststoffen afgietsel van de Leeuwenhoroscoop van Nemrud Daǧi

De leeuw wordt geïnterpreteerd als zijnde een representatie van een horoscoop ‘frozen in time’. Te zien is mogelijk het sterrenbeeld Leo dat op 14 juli van het jaar 109 voor Christus zichtbaar zou moeten zijn geweest vanaf de berg Nemrud. Mogelijkerwijs kan het beeld gekoppeld worden aan Mithridates I Kallinikos die op deze dag de troon van het Koninkrijk Commagene besteeg.

Een levensgroot kunststoffen afgietsel – wat weer een kopie is van het gipsen afgietsel van de Leeuwen Horoscoop in Berlijn – werd in 2014 aan het Allard Pierson Museum in Amsterdam geschonken door Ir. Maurice Crijns, de oprichter en voorzitter van het International Nemrud Foundation. Het beeld werd in dat zelfde jaar van kleur voorzien na een kleuronderzoek verricht door Prof. Dr. Herman Brijder.

De hierothesion van Antiochus I

Terug naar de tumulus van Nemrud Daǧi. Zoals gezegd bedekt deze de heilige laatste rustplaats (hierothesion) van Antiochus I Theos en dit weten we dankzij een Griekse inscriptie van 237 regels lang die op de achterkant van beide tronen is uitgebeiteld; de zogeheten nomos (wet) van Antiochus I Theos waarover meer in een volgende blog.

Detail van de nomos van Antiochus I Theos

De entree van de tombe van Antiochus bevindt zich aan de voet van een van de godenbeelden vanaf waar een tunnel naar een grafkamer leidt. De entree werd door de Romeinen hermetisch afgesloten en ondanks meerdere pogingen is het nog niet gelukt deze te heropenen. Verondersteld wordt dat er drie grafkamers zijn gebouwd die naast elkaar liggen in het hart en laagste punt van de tumulus.

Deel dit blog:
Foto van de dag: Amida

De muren van Amida (Diyarbakir) [Meer foto’s hier.]

De slangenzuil van Delfi

Eind september 480 v.Chr. versloegen de Griekse schepen de Perzische in de zeeslag bij Salamis. Hiermee lijken de Perzen, die Read more

De koning die zich een god waande

In de zuidoostelijke Turkse provincie Adiyaman bevindt zich op de hoogste piek van het noordelijke “Tweestromenland” een wel heel bijzonder Read more

Foto van de dag: Rotswoningen in Cappadocië

De ook door Xenofon beschreven rotswoningen van Cappadocië. [Meer foto’s hier.]


Categoriën: Anatolië, Hellenisme