Natuurgodsdiensten

Standbeeld uit Ain Ghazal, even ten noorden van Amman, ongeveer 8000 v.Chr. Tot de ontdekking van een beeld in Şanli Urfa gold dit als de oudste vrijstaande sculptuur ter wereld. Het mythologisch-religieuze karakter staat met zo’n dubbel lichaam niet ter discussie (Archeologisch Museum van Amman)
15 november 2020

Natuurgodsdiensten zijn de oudste vorm van religie. Zegt men. Vóór de moderne wetenschap bestond verklaarde de primitieve mensheid namelijk alle natuurverschijnselen als goddelijk ingrijpen. En nog eerder, vóór de mens begreep dat er goden bestonden, zag de oermens overal vage en ambigue natuurkrachten. Althans, dat dachten antropologen en godsdiensthistorici aan het eind van de negentiende eeuw. Zij meenden ook dat de oermens de vruchtbaarheid van het land had geïdentificeerd met die van de vorst. Vandaar dat de Graalkoning in een verwoest land leefde zolang de wond in zijn lendenen niet was genezen.

Koningsmoord

In natuurgodsdiensten was het niet onlogisch ’s konings vruchtbaarheid zo geconcentreerd mogelijk in te zetten: als men elk jaar een andere heerser aanstelde, maximaliseerde men diens vermogen de natuur te doen uitlopen en de oogst overvloedig te laten zijn. Aan het einde van het jaar moest de koning dan dood. Vandaar dat in zoveel Griekse mythen en sagen de koning akelig aan zijn einde komt: Herakles verbrandde, Agamemnon bezweek aan bijlslagen, Pelias werd geslacht.

Een volgende fase in de ontwikkeling van de godsdienst was dat men inzag dat een jaarlijkse koningsmoord niet bevorderlijk was voor de bestuurlijke continuïteit. Daarom zouden de vroege mensen bij het voorjaarsoffer hun koning hebben vervangen door een zwakbegaafde of een krijgsgevangene. Anders gezegd, ze maakten iemand tot koning die ze konden missen. Uit Assyrië kennen we verschillende van dit soort substituutkoningen. Het is begrijpelijk dat zo’n man in zijn laatste dagen de bloemetjes nog eens buitenzette in de koninklijke harem. Later verving men dit mensenoffer door een symbolische executie. Vandaar dat caranavalsvierders in Brabant en Vlaanderen op de laatste dag van dit voorjaarsfeest poppen verbranden, die dan Prins Carnaval verbeelden.

Invloed

Dat dachten de antropologen en godsdiensthistorici dus aan het eind van de negentiende eeuw. De bekendste onderzoeker op dit gebied was James Frazer (1854-1941), maar er waren er meer, en het idee dat natuurgodsdiensten de oudste vorm van religie zijn, is nog altijd populair. Soortgelijke opvattingen zijn te vinden in T.S. Eliots Waste Land, in Robert Graves’ commentaren op de Griekse mythen, in de romans van Hubert Lampo.

Of denk aan de beschrijving van een “heilig huwelijk” in Dan Browns Da Vinci-code. De New Age heeft nog meer gespiritualiseerde erotiek toegevoegd. Ook de hedendaagse opvatting dat religiositeit steeds meer gaat over een “god van de gaten”, veronderstelt dat godsdienst van oorsprong was bedoeld om natuurverschijnselen te verklaren.

Kritiek

Dat staat echter maar te bezien. Omdat de oermensen geen teksten schreven, kunnen we moeilijk reconstrueren wat ze dachten. Zo gauw we wel beschikken over geschreven teksten, zien we een veelvoud aan goden, waarvan er vele weinig met de natuur te maken hebben, zoals de alomtegenwoordige beschermgoden van de koning en de oorlogsgoden. Veel godsdienstige gebruiken lijken overgangsriten te zijn geweest, die vooral een sociale functie hadden. Vanaf het begin was religie een complexe aangelegenheid en het is te simpel te doen alsof het louter natuurgodsdienst was.

Het zwakke punt van de reconstructie van oude natuurgodsdiensten is dat hierin zaken samenkomen uit culturen die niets met elkaar te maken hebben. Ze liggen te vaak te ver uit elkaar in tijd en ruimte. Ik illustreerde hierboven de theorie van Frazer met de middeleeuwse Graal, Griekse helden, Assyrische substituutkoningen en Vlaamse carnavalsprinsen. De wezenlijke vraag is: wat is vergelijkbaar en wat niet? Wanneer vergelijk je appels met peren? Of, deftig gezegd: wanneer mag je, als culturele elementen uit verschillende samenlevingen overeenkomsten vertonen, aannemen dat die voortkomen uit een gedeelde structuur?

Vergelijkingstheorie

In de negentiende eeuw hoopten historici nog dat ze de menselijke geschiedenis konden verdelen in enkele segmenten waarbinnen zaken vergelijkbaar waren. De marxistische opeenvolging van productiewijzen is de bekendste poging vergelijkingen wetenschappelijk aan te pakken. Ik heb over vergelijkingstheorie al eens geblogd.

De verfijning van dit soort schema’s verliep echter trager dan de groei van het aantal bronnen en archeologische vondsten. De wederzijdse kritiek van de wetenschappers belet hopelijk al te gekke ontsporingen, maar vaak rechtvaardigen oudheidkundigen hun vergelijkingen met niets meer dan de constatering dat er resultaat is. Dat is te simpel. Immers, een andere vergelijking zou wel eens méér resultaat kunnen opleveren.

Deze vergeetachtigheid is eigenlijk best problematisch. Omdat we geld maar één keer kan kunnen uitgeven, kunnen wetenschappers hun schijnwerpers op een beperkt aantal zaken richten en als burgers mogen wij verwachten dat dit optimaal gebeurt. Een goede vergelijkingstheorie is beslist een desideratum, al was het maar om duidelijk te maken waarom we weinig hebben aan brede generalisaties zoals die achter het idee dat natuurgodsdiensten de oude vorm van religie zijn geweest.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Domitianus (22): Nog eens Isis

Isis (Museo Archeologico Nazionale, Napels) Aan de Livius.org-website kan ik al heel lang niet werken. Een van de dingen die Read more

Voor eeuwig en altijd ademen: funeraire literatuur uit de Grieks-Romeinse periode

De funeraire literatuur kende een lange geschiedenis in het Oude Egypte. Deze teksten, die ervoor moesten zorgen dat je na Read more

De drie koningen en hun namen

De evangeliën staan vol namen van personen die met de centrale figuur, Jezus van Nazareth, in contact zijn geweest: zijn voorouders Read more

Mummies en Mormonen

  Op 21 september 1823 verscheen de engel Moroni aan de 17-jarige Joseph Smith en onthulde hem dat een collectie Read more