Vormende krachten

15 november 2020

Tom Holland, daar had ik het al een tijdje niet over gehad. Ik was begonnen met een reeks waarin ik zijn boek Dominion gebruikte om uit te leggen wat een historicus doet en waarom Holland geen historicus is. Door het ziekbed van mijn moeder is die reeks onderbroken, maar het kan geen kwaad haar te hernemen. Teveel mensen denken dat geschiedenis zoiets is als wat verhalen bij elkaar plaatsen. Het is echter een wetenschap. Er zijn dus kwaliteitseisen.

Begrijp me niet verkeerd: ik zal Holland het schrijven niet verbieden. Maar hij moet niet voorwenden dat het geschiedenis is. Hoe je het métier wel moet noemen, dat weet ik ook niet. Zijn verhalen zijn in elk geval geromantiseerd, want hij construeert feiten door weg te laten wat hem niet bevalt en kleedt zijn gegevens regelmatig aan met bewijsbaar onjuiste gegevens. Bovendien zijn Hollands verhalen ideologisch vooringenomen. Net als in Persian Fire (waarin hij het negentiende-eeuwse frame van een unieke door oosterse horden bedreigde Griekse cultuur nieuw leven inblies) is ook in Dominion de oosterling opnieuw De Vijand. Perzen, Arabieren, moslims – het is allemaal één pot nat. Daar staat dan de pluriformiteit van de westerse wereld tegenover. Hollands Oosten is een exotisch collectief, Hollands Westen is genuanceerd en individualistisch. Noem het wat je wil maar noem het géén geschiedenis.

The Western Mind

Tot zover waren we gekomen. Vandaag behandel ik Hollands eigenlijke stelling, dat het christendom “the western mind” (wat dat ook moge wezen) heeft gevormd. Ik weet niet goed wat ik daarmee moet. Eén simpele constatering is dat de claim dat het christendom de moderne cultuur heeft helpen vormen, neerkomt op het intrappen van een wagenwijd openstaande deur. Ik geloof althans niet dat iemand het tegendeel ooit heeft  beweerd.

Maar er is een wezenlijker punt. Uiteraard gaat er van verleden samenlevingen vormende werking uit. Mijn favoriete voorbeeld is het agrarische ritme, dat zinvol was in een agrarische samenleving, bij ons contraproductief is, maar dat we toch voorzetten. Zulke invloeden volgen we in principe gedachteloos; doen we dat niet, dan is dat een keuze en een breuk met de maatschappelijke conventie. (Probeer als nachtmens eens uw kantoortijden aan te passen aan uw biologische klok. Kleine kans op succes.) De hamvraag is nu hoe Holland vaststelt dat het christendom zo’n vormende werking uitoefent.

Wat moet worden bewezen

Het antwoord is dat Holland het niet vaststelt maar het aanneemt. En dat hij het vervolgens illustreert met voorbeelden. Het probleem is natuurlijk dat voorbeelden alleen iets illustreren maar nooit iets bewijzen. Voor elk voorbeeld bestaat immers een tegenvoorbeeld. We hebben wezenskenmerken nodig. Holland moet dus

  1. een wezenskenmerk identificeren dat aanwezig is bij zowel de vormer als het gevormde, dus in zowel het antieke christendom als onze cultuur;
  2. aantonen dat deze factor uitsluitend in het christendom is ontstaan;
  3. aantonen dat het daarna aanwezig was in alle daarop voortbouwende culturen;
  4. bewijzen dat deze factor(en) aanwezig zijn gebleven, generatie na generatie.

Voor wat betreft het eerste: ik denk dat het radicale gelijkheidsideaal dat we bij Paulus vinden, voldoet; als Holland alleen hierover had geschreven, zou Dominion een goed boek hebben kunnen zijn. Wat betreft het vierde punt: laten we doen alsof Hollands catalogus van voorwaarden voldoende is.

Het probleem zit bij punt twee: Holland haalt er allerlei zaken bij en presenteert daarmee als christelijk erfgoed wat in feite voorrabbijns jodendom is. Als het gaat om martelaarschap, gaat het om Grieks erfgoed. Het ontbreekt Holland dus aan conceptuele scherpte.

Het Oosten

En dan is er punt drie: als er van het antieke christendom een vormende werking is uitgegaan, is die werking er op alle latere christendommen. Dan komt de vraag op waarom Holland geen voorbeelden geeft uit de wereld van het Griekse of het oosterse christendom. Wie abolitionisme en woke-denken wil herleiden tot Paulus, zal moeten verklaren waarom in het Oosten dit soort gedachtengoed niet dezelfde resultaten heeft gehad.

Ik kan niet in Hollands hoofd kijken. Ik heb echter wel een vermoeden wat daarin rond gaat. Hij is niet geïnteresseerd in het Oosten. Dat is voor hem, zoals gezegd, een exotisch collectief, ontdaan van individualisme, een handige achtergrond voor een glorieus verhaal over het Westen. De oosterse kerken behoren tot het irrelevante Oosten, net zoals het onderscheid tussen christelijk of voorrabbijns joods. Dit is wat je krijgt als je feiten vrijuit construeert, negerend wat je niet schikt.

We hebben niet voor niets wetenschap

Tot slot: ik pleit dus voor een genuanceerdere benadering van het Oosten en voor het niet wegmoffelen van feiten. Dat is geen “weg met ons!”-houding ten opzichte van de Europese cultuur. Europa mag trots zijn op een Newton of een Winckelmann. Maar een discussie over cultuur en de vormende werking die het christendom (of – ander voorbeeld – de klassieke cultuur) uitoefent op de huidige wereld, moet je niet voeren zonder de sociale wetenschappen. We hebben niet voor niets wetenschap.

Nogmaals: ik wil publicaties als Hollands Dominion niet verbieden. Maar het is geen wetenschap en dus ook geen geschiedenis.

[Geschiedenis is geen amusement, leuk voor een vrijblijvend stukje in een tijdschrift of een item op TV. Het is een wetenschap. In de reeks “Methode op Maandag” (MoM) leg ik uit wat de oudheidkundige wetenschappen, en de historische wetenschappen in het algemeen, maakt tot wetenschappen. Een overzicht van deze en vergelijkbare stukjes is hier. #reblog]

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Is Velsen Flevum?

De Romeinse vlootbasis van Velsen (Graham Sumner) Het gaat over Flevum, dus het is interessant. Archeoloog Arjen Bosman heeft bij Read more

Hoe ver kan je de geschiedenis oprekken?

Tijdens het weekend van 5-7 november 2021 werden langs de zogenaamde Via Belgica wandelingen voor het brede publiek georganiseerd. In Read more

De Griekse kolonisatie

Een vaasje uit Taucheira (Archeologisch Museum, Tocra) Taucheira was een havenstad in het deel van het huidige Libië dat Cyrenaica Read more

Valt te weten waar de Drususgracht lag?

In mijn komende boek Hannibal in de Alpen behandel ik een topografisch probleem: hoe bepaal je de locatie van een Read more

Tags: