PUS, PAS, PES

25 januari 2021

Ik geloof niet dat ik ooit een blogje ben begonnen met een raardere titel dan vandaag, maar het kan geen kwaad het eens te hebben over PUS, PAS en PES. Het zijn de afkortingen van drie manieren om te kijken naar wetenschapscommunicatie:

  • Public Understanding of Science,
  • Public Awareness for Science,
  • Public Engagement with Science.

U mag Science overigens ook vervangen door Scholarship, want dat maakt hier niet uit.

Populariseren

Maar eerst terug naar de jaren zestig, toen ze wetenschap nog “populariseerden”. De gedachte was dat aan de ene kant de wetenschap stond die optrad als “zender”, en dat aan de andere zijde het grote publiek de passieve “ontvanger” was. Populariseren heet daarom ook wel het “zender-ontvanger-model”. Het probleem is dat wordt aangenomen dat het publiek zonder verder vragen te stellen altijd aanvaardt wat de wetenschap zegt (“dit zijn de feiten en daarmee moet u het doen”).

Het publiek is echter niet zo volgzaam. Eén reden: eind jaren zestig was er al een sterke anti-technocratische reactie op de wetenschap. Met elke ontdekking zou iets van de kleur en de zin van het leven verloren gaan. Die attitude is blijven bestaan. In de woorden van Harry Mulisch was wetenschap het “technologisch-luciferisch kwaad”. Een tweede reden was dat in een tijd van massamedia – tabloids, radio, televisie in de jaren zestig, inmiddels ook internet – het wetenschappelijke signaal er een was onder vele. Tegenover rustige wetenschappelijke verslagen over bijvoorbeeld de oude wereld stonden de hitsige verhalen van een Von Däniken, die aanzienlijk beter verkochten.

Het ergste wat wetenschappers konden doen, was ook maar gaan schreeuwen. In de archeologie is dat precies wat is gedaan – het overdrijven is daar standaardmethode, met als gevolg dat mensen zich ervan afkeren. Het is verstandiger uit te leggen wat wetenschappelijke informatie beter maakt. Uitleg van de methode dus. En ook uitleg van de beperkingen. Dit is, kort door de bocht samengevat, de strekking van het Bodmer Report uit 1985.

Public Understanding of Science

Public Understanding of Science (PUS) staat ook bekend als Science Deficit Model. Leg de methode uit, is het idee, zorg ervoor dat mensen begrijpen waarom de wetenschappelijke methode werkelijk de meest redelijke is. Daarna komt dan alles vanzelf goed.

Uitleg van de methode is inderdaad een minimumvoorwaarde. Je moet mensen die geïnteresseerd raken, verdieping bieden. De voorlichting over de limes is een goed voorbeeld van wat er gebeurt als die voorlichting ontbreekt: mensen concluderen dat het intellectueel weinig voorstelt en haken af. Bied dus minimaal verdieping. Maar ook dan verdwijnen niet alle problemen.

Een vaak genoemde complicatie is dat niet iedereen die verdieping aan zou kunnen. Dat valt – ik spreek uit ervaring – in de praktijk reuze mee. Ik kan niet iedereen brengen tot het niveau van de universiteit, maar ik kan wel iedereen, ongeacht vooropleiding of voorkennis, méér laten begrijpen. Vergelijk het met een zangleraar: om in de opera te zingen is aanleg vereist, veel aanleg, maar een zangleraar kan ook een minder getalenteerde leerling beter laten zingen.

Een ander probleem, veel serieuzer, is dat mensen soms niet willen erkennen dat de wetenschappelijke methode de meest redelijke is. Dan is er vaak een bezorgdheid, zoals de bezorgdheid over dreigende toeristen in de tuin, die op de achtergrond speelde in de Nijmeegse aquaductenaffaire. Je zult in een persoonlijk gesprek een onderscheid moeten maken tussen het wetenschappelijke aspect van een probleem en die bezorgdheid.

Public Awareness for Science

Bij uitleg is er altijd het gevaar van zogeheten backfire-effecten: als er ophef is over een wetenschappelijk resultaat, is het te laat om uitleg te geven van de methode, want het ontstane wantrouwen zal zich vooral gaan uitstrekken naar de methode. Het is beter als mensen vooraf op de hoogte zijn van het wetenschappelijke aspect. Dit is een van de aspecten van wat bekendstaat als Public Awareness for Science (PAS). Als Ronald van Raak zich er iets bewuster van was dat archeologie een wetenschap was, zou hij zich hebben onthouden van rare ideeën over het opgraven van de stoffelijke resten van Oldenbarnevelt: archeologie is een wetenschap en het zonder wetenschappelijke aanleiding opgraven van iemand is grafschennis.

Kortom, je moet mensen in een staat van vertrouwdheid brengen met wat wetenschap nu eigenlijk is. Dit is een van de boodschappen van het advies Tussen onderzoek en samenleving (2013). Die vertrouwdheid veronderstelt ook transparantie. Elk artikel dat achter een betaalmuur verdwijnt, is een klap voor het vertrouwen dat het publiek in de wetenschap kan stellen. En het feit dat wetenschap nooit foutloos is, mag nooit een smoes zijn om die fouten op de koop toe te nemen (wetenschap is nou eenmaal failing forward, de geesteswetenschappen zijn nou eenmaal polyparadigmatisch, “niemand kan alles weten”, “collegiale controle verhindert al te grote dwalingen”).

Misschien is dit de plek om erop te wijzen dat ook wetenschappers zélf wat meer awareness mogen hebben van wat wetenschap is. Onderzoekers, die hun meesterschap hebben ontwikkeld in hun specialisme, willen hun specialisme nog weleens verabsoluteren en herkennen niet altijd dat dit in de voorlichting irrelevant is. Een van de voordelen van de dialoog met het publiek is dat de onderzoeker de waarde van generalisme weer herkent, want als het publiek vragen stelt, springt het van het ene naar het andere deelterrein. In de voorlichting bestaat alleen oudheidkunde en geen archeologie, geschiedenis of klassieke talen.

Public Engagement with Science

Public Engagement with Science (of Public Engagement in Science of wel PES) gaat uit van de eenvoudige observatie, die elke docent aan een basis- of middelbare school kan bevestigen, dat kennis het beste beklijft als ze wordt verworven door interactie. Onder deze banier vallen allerlei recente benaderingen, zoals citizen science-projecten, waarbij mensen mee kunnen doen aan de wetenschap. Een schitterend voorbeeld is SETI@home.

Dat de burger het minst neigt tot wetenschapsscepsis als hij zelf een bijdrage kan leveren, was ook de gedachte achter de Nationale Wetenschapsagenda, waarbij burgers de vragen konden stellen. Dat leverde 13.000 of 14.000 reacties op. Het werd een mislukking omdat niemand van de organisatoren had bedacht dat als je mensen uitnodigt vragen te stellen, ze ook een antwoord verwachten.

Het boek, dat in feite eenrichtingverkeer is, raakt als medium op de achtergrond. Interessanter zijn de wetenschapsblogs. Die bieden mogelijkheid tot discussie. Ik ben over dit medium natuurlijk enigszins bevooroordeeld, maar het is een geweldige manier om mensen te engagen voor de wetenschap. En je leert er zelf het meest van. (Hier leest u meer over het derde symposium van wetenschapsbloggers.)

Kortom

Misschien lijkt het bovenstaande allemaal abstract en theoretisch, maar het zijn wel degelijk perspectieven waar ik in de praktijk iets aan heb. Samengevat komt het erop neer dat het oude “zenden-ontvangen” een dialoog is geworden.

Wetenschapscommunicatie is geen boot vol informatie die een lading brengt van een afzender naar een ontvanger, maar een veerpont die heen en weer gaat. Een gezonde wetenschap zoekt de dialoog met het publiek, anticipeert op scepsis door proactieve uitleg van de methode, en kiest voor een aanpak die de enge specialismen overstijgt. Wetenschapscommunicatie is, in één woord, communicatie.

[Het bericht MoM | PUS, PAS, PES verscheen oorspronkelijk op Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
Veerman tussen twee culturen

Ik verbeeld me niet dat ik u iets nieuws vertel als ik zeg dat we afgelopen vrijdag weer zo’n relletje Read more

Het belang van Buijtendorp (2)

Tom Buijtendorp heeft de laatste jaren naam gemaakt met enkele publicaties waarin hij de twee in het vorige stukje beschreven Read more

Even voorstellen: Archeologie Magazine

Archeologie Magazine is een zes keer per jaar verschijnend tijdschrift over archeologie, geschiedenis, cultuur en reizen. Het is het enige Read more

Ongeveer zeven gedachten over inclusiviteit

Zaterdagavond zag ik de film Apollo 11, over de eerste maanlanding. Het viel me op dat er nauwelijks vrouwen en Read more