Intersubjectiviteit, objectiviteit en subjectiviteit

Jeruzalem
2 november 2020

Bestaat er zoiets als objectieve kennis van het verre verleden? Als je de vraag zo stelt, is het antwoord nogal eens nee. Objectieve kennis wil zeggen dat iets geen interpretatie nodig heeft en voor iedereen altijd het geval is. De menselijke lichaamstemperatuur schommelt rond de 37 graden Celsius. Koning Filip is getrouwd met koningin Mathilde. Dertien is een priemgetal.

De Oudheid

Als het gaat om kennis van het verleden, is er een glijdende schaal. Robert Fisk overleed op 30 oktober 2020 en Jeanne d’Arc op 30 mei 1431. Komen we in de Oudheid, dan wordt het lastiger. Ovidius schreef de Tristiae in Tomi. Alexander bezocht Jeruzalem. Petoebastis III versloeg Kambyses. De Etrusken kwamen uit Anatolië. Troje is veroverd door een coalitie van Mykeense krijgers. Dat waren vijf voorbeelden waarover discussie mogelijk is. Dit is een onvermijdelijk gevolg van het feit dat we te maken hebben met dataschaarste. Hoe minder data, hoe meer ruimte er is voor verschillende interpretaties.

Daarbij moet ik aantekenen dat het verschil tussen die interpretaties weleens samenhangt met de persoonlijke opvattingen van de onderzoeker. Volgens sommigen was David een machtige koning, die heerste over een enorm rijk in het Nabije Oosten, terwijl anderen zeggen dat hij een legendarisch personage is. Hier spelen persoonlijke opvattingen en politiek een rol. (Het gros van de onderzoekers denkt dat de waarheid in het midden ligt.) Ook het specialisme van de onderzoeker kan een rol spelen: historici zijn aanzienlijk sceptischer over de Trojaanse Oorlog dan archeologen.

Onfrisse discussies

De discussies zijn soms onfris. Ik zal nog eens bloggen over al die keren dat historici archeologen aanwreven dat ze alleen maar claimden bewijs voor een historische gebeurtenis te hebben gevonden omdat ze hun financier iets moesten toewerpen. Omgekeerd eisen archeologen nogal eens een verificatie voor een historische claim, hoewel ze heus wel weten dat de dataschaarste zoveel zekerheid onmogelijk maakt.

Dit alles wil niet zeggen dat onze kennis van de oude wereld totaal subjectief is. We kunnen komen tot intersubjectiviteit, wat een dure manier is om te zeggen dat iedereen – of althans een flink deel van de experts – het erover eens is. John P. Meier, de auteur van een belangrijke reeks boeken over het Jezusonderzoek, heeft het weleens uitgelegd aan de hand van wat hij aanduidt als een Unholy Council.

Intersubjectiviteit

Het komt erop neer dat hij zich een gevarieerde groep geleerden voorstelt die over een bepaalde kwestie buigt. Omdat het over Jezusonderzoek gaat, kunt u denken aan een christen, een jood, een moslim en een atheist, maar even gemakkelijk kun je je voorstellen dat een discussie over het Von Ribbentrop-Molotov-pact plaatsvindt met een Duitser, een Rus, een Pool en een Egyptenaar. Als zo’n team het ergens over eens is, is er sprake van intersubjectiviteit. Voor veel historisch onderzoek is dit het hoogst haalbare, maar het is beter dan niets.

Ik wil op dit punt nog een stap verder gaan. Sinds de Renaissance is een enorm bestand aan inzicht over het verleden tot stand gekomen. Die kennis was intersubjectief. Daarop is best kritiek mogelijk en die kritiek is er ook gekomen. Veel teksten kennen we bijvoorbeeld alleen uit betrekkelijk jonge manuscripten en vervalste teksten zijn ook geen nieuws. Ik heb al vaker geblogd over het pyrrhonisme. De opkomst van de archeologie heeft echter bewezen dat het bestand aan kennis, zoals het er lag in de achttiende eeuw, ruwweg klopte. Papyrologen hebben bovendien bewezen dat met de Lachmannmethode gereconstrueerde antieke teksten werkelijk in die vorm hebben bestaan.

Intersubjectiviteit is geen objectiviteit. Ook is de consensus van de geleerden geen garantie dat er geen blunders zijn. Maar grosso modo kun je er wel op bouwen.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
De beslissendheid van Marathon

Eergisteren blogde ik over de slag bij Marathon, waarin de Atheners een Perzisch leger, dat zich al aan het terugtrekken was en zijn dekking door Read more

Vergelijkingen en relevantie

In mijn vorige stukje vertelde ik dat de Oudheid voor ons relevant kan zijn, maar wees ik er ook op dat als Read more

Continuïteit en relevantie

Sommige antieke teksten illustreren aspecten van de oude wereld die hun invloed lange tijd, soms zelfs nog steeds, hebben doen Read more

Verhalende geschiedschrijving

Geschiedvorsing wil niet slechts zeggen dat je gebeurtenissen op een rijtje zet maar houdt ook in dat je die probeert Read more