Handschriftherkenning & digitale paleografie

1 februari 2021

Nog even iets naar aanleiding van de Sapfo-fragmenten. De eerste vraag was die naar de provenance en echtheid. Vóór ontdekker Dirk Obbink in het Times Literary Supplement (niet meer online) de discussie de verkeerde kant op loodste, gingen er al geruchten, en één daarvan was dat het handschrift van de schrijver bekend was van een ander antiek manuscript, aanwezig in de Green-collectie. Ik heb dat toen geloofd: hier vlieg ik erin.

Papyrologe Roberta Mazza was minder naïef en wees er meteen op dat het ongeloofwaardig was dat de Greens delen bezaten van een tekst waarvan andere delen pas net uit een kartonnage waren gehaald. Hoe kon Obbink vaststellen dat hij te maken had met dezelfde tekst? Het antwoord is dat het in theorie zou kunnen. Maar ook dat het heel problematisch is.

Handschriften vergelijken

Wereldwijd zijn er een kleine 70.000 gepubliceerde papyri. Nu haalde dus iemand een tekst uit een kartonnage – ik zeg er nog even bij dat de vernietiging van egyptologische data niet strookt met welke wetenschappelijke gedragscode dan ook – en herinnerde Obbink zich een van die duizenden en duizenden handschriften. De man is een genie maar dit is wat al te geniaal.

Toch is wel iets mogelijk. Van enkele Dode-Zee-rollen is vastgesteld dat ze zijn geschreven door dezelfde klerk. Door rustig te kijken kan een goede paleograaf (specialist in oude handschriften) zien in welke volgorde de lijntjes zijn gezet die een letter vormen – zie het plaatje hierboven. Hij kijkt ook naar de lengte van de stokken en de staarten van de letters, naar het ritme, naar de verhouding tussen hoogte en breedte en nog zo wat eigenschappen.

Hoewel de paleograaf dus probeert bepaalde eigenschappen zo expliciet mogelijk te benoemen, speelt Fingerspitzengefühl een rol. Het is een beetje zoals de stilistische dateringen van antiek aardewerk: de grens tussen twee kunsthistorische perioden is herkenbaar, maar is vaak niet echt bevredigend onder woorden te brengen.

Digitale paleografie

We willen die criteria natuurlijk wél explicieter maken. Bij het onderzoek naar bijvoorbeeld het Geheime evangelie van Marcus maakte de Finse onderzoeker Timo Paananen gebruik van de kwantitatieve technieken die ook forensisch analisten benutten. Daarmee viel bijvoorbeeld vast te stellen dat in de tekst de forger’s tremor afwezig was, de aarzeling die een vervalser heeft als hij een schrift benut dat hij niet van kinds af aan gebruikt. (Dit wil overigens niet zeggen dat Geheime Marcus echt is, alleen dat een argument tegen authenticiteit niet klopt.)

Maar er is iets op komst dat nog spectaculairder is. In Groningen probeert het Qumran-instituut de klerken te identificeren die de Dode-Zee-rollen hebben geschreven. De computer wordt in dit project gevoed met meer data dan een mens behappen kan, namelijk foto’s van álle letters van álle Dode-Zee-rollen. Artificiële intelligentie kan daardoor z’n werk beter doen dan zelfs de knapste paleograaf. De ambitie is bovendien de kwaliteit van de identificatie in een percentage te vangen.

Hiermee ontstijgt handschriftherkenning het domein van het gedeeltelijk subjectieve. Het wordt wetenschappelijker. Je kunt je voorstellen dat het met zulke vormen van digitale paleografie, als eenmaal alle tienduizenden papyri zijn beschreven, mogelijk wordt van een nieuw-ontdekte papyrus te zeggen dat die van de hand van deze of gene bekende klerk is. Die mogelijkheid komt in zicht. Maar in 2014 was het onzin.

[Het bericht MoM | Handschriftherkenning & digitale paleografie verscheen oorspronkelijk op Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
De dag waarop de oudheidkunde een robuustere wetenschap werd

Je hebt twee soorten nieuws. Enerzijds de dingen die dit jaar actueel zijn en straks vergeten zijn. Vijf jaar geleden Read more

MoM | Digitale paleografie

Om met de deur in huis te vallen: ik heb uw hulp nodig – daarover straks meer. Eerst wat context, Read more

Valt te weten waar de Drususgracht lag?

In mijn komende boek Hannibal in de Alpen behandel ik een topografisch probleem: hoe bepaal je de locatie van een Read more

Prinsjesdag, Plinius, Mill en de vergelijkingstheorie

Morgen is het Prinsjesdag en dat is een mooie gelegenheid om het weer eens over vergelijkingstheorie te hebben. Het demissionaire Read more