MoM | De Gallische taal

De driehoofdige Gallische godheid Lugus (Musée Saint-Rémi, Reims)
24 mei 2021

Het oude Gallisch is wat ze een Trümmersprache noemen, een taal waarvan alleen wat sporen zijn overgebleven. De Galliërs, die ooit leefden op de Povlakte en in de regio die we nu Frankrijk noemen, zijn immers tussen 225 v.Chr. en 50 v.Chr. door de Romeinen onderworpen, waarna het Latijn de dominante taal van West-Europa werd. Anders dan in het oosten, waar het Grieks, Egyptisch en Aramees overleefden, verdwenen de westerse talen vrijwel geheel. Zodoende kennen we van het antieke vocabulaire maar zo’n duizend woorden. Het weinige bewijsmateriaal bestaat uit:

  • een klein maar nog groeiend aantal inscripties (zoals het loden plaatje van Rézé),
  • een vrij groot aantal personennamen (Ambiorix, Vercingetorix…),
  • een eveneens vrij groot aantal plaatsnamen (Noviomagus, Lugdunum…), met riviernamen als speciale categorie (Axona, Isara…),
  • Indo-Europese oervormen,
  • kanttekeningen in antieke teksten.

Een voorbeeld van dat laatste is de opmerking van de laatantieke auteur Orosius dat de Gaesatiërs (die ooit de Galliërs op de Povlakte te hulp schoten in een oorlog met Rome) geen stam waren maar een groep huurlingen, wat op zichzelf natuurlijk zomaar een losse claim is, maar wordt bevestigd doordat het woord gaiso “speer” betekent. Het zijn dus speerwerpers.

Problemen

Er zijn bij de reconstructie wat problemen, zoals bij de riviernamen. Het staat vast dat de Galliërs de Aisne aanduidden als de Axona en de Isère en de Oise als de Isara, maar dat kunnen namen zijn die ze zelf hebben geleend van een eerdere, eveneens Indo-Europese taal, zelfs als zo’n naam in het Gallisch perfect begrijpelijk zou zijn geweest (Isara betekent “onstuimig”).

Een ander probleem is hoe je de betekenis van een woord op een inscriptie of een persoonsnaam kunt kennen. Ambiorix betekent “alom koning” en er is geen reden daaraan te twijfelen, maar soms weet je het niet zeker.

Ook is niet helemaal duidelijk wat de relatie is tussen het Gallisch en de Keltische talen die op de Britse eilanden nog worden gesproken. Er zijn, als ik het goed begrijp, momenteel drie hypothesen.

  1. In de eerste is er een simpele scheiding tussen de Britse (“insulaire”) en de Continentale Keltische talen, waartoe het Gallisch en de Iberische talen hebben behoord.
  2. De tweede hypothese neemt aan dat er ooit een soort keelklank is geweest die in de ene groep een harde /k/ werd en in de andere groep een /p/. Als dit klopt staat het Gallisch dichter bij andere P-talen, zoals het Cornish en Welsh, dan bij de Q-talen, zoals het Iers, Schots en het (eveneens uitgestorven) Keltiberisch.
  3. Weer een ander systeem neemt aan dat het Proto-Keltisch eerst uiteenviel in een Keltiberische en een standaard-Keltische vorm, dat daar de talen van de Povlakte van afsplitsten en dat vervolgens in Gallië het Gallisch en twee insulaire groepen ontstonden.

Schatkamer

Ik heb geen mening, ik ben vooralsnog vooral heel blij met een boek dat ik net heb aangeschaft, namelijk het Dictionaire de la langue gauloise van Xavier Delamarre. Het is geen woordenboek zoals u denkt: het is meer een verzameling van verhaaltjes over zo’n 1000 woorden. Het is een ware schatkamer.

Eigenlijk zijn ze allemaal interessant, maar ik wilde u niet onthouden dat garo en garman zoiets betekenen als “kreet”. De Deae Garmangabi zijn zo de godinnen die de aanroepingen accepteren, vertelt Delamarre. Ik kon de gedachte niet onderdrukken dat het Germanus, de naam die de Galliërs gaven aan de mensen uit het Overrijnse, zoiets betekent als “schreeuwlelijk”, “grootspreker”, “druktemaker” of “brulaap”. Kortom, we werpen hier een blik in de Teutoonse inborst.

Deel dit blog:
Verliefd, verloren

Een noot in een publicatie van vondsten uit Thuin waarvan ik de gegevens momenteel niet bij de hand heb, was Read more

Door berg en dal met Hannibal: de Tricastijnen

Even afgezien van het feit dat de vraag waar Hannibal de Alpen overstak totaal irrelevant is en niet beantwoord kan Read more

De Arabisering van de Maghreb

Een tijdje geleden kreeg ik een vraag naar de arabisering van de Maghreb. Anders gezegd: waarom zijn de mensen in Read more

Kikkererwten (2)

Ik had u ook het oude Griekenland beloofd, dus dat komt nu. Want hoe zit het met het woordje erwt? Read more


Categoriën: Kelten, Prehistorie