Missing link?! Verrek, het klopt

Vroeg-alfabetische inscriptie op een scherf uit Tel Lachis (© J. Dye, Österreichische Akademie der Wissenschaften)
16 april 2021

Ho, stop, wacht. Dit was even niet de planning! Eigenlijk had ik vandaag een stukje willen schrijven over het handboek dat ik momenteel herlees, Een kennismaking met de oude wereld van De Blois en Van der Spek, maar nu is er ineens nieuws. En niet zomaar nieuws, nee, het is nieuws uit Israël, het land waar de laatste jaren eigen nooit iets zinvols over te schrijven viel. Het was óf bluf óf hype óf bluf én hype. U weet wel, in het voorjaar is er een paashoax, elke zomer graven ze weer een paleis op van koning David, rond Tisha B’Av is er iets over de oorlog tegen de Romeinen en in december is Chanoeka incompleet zonder Hasmoneeën-muntschat. Maar nu ineens zetten archeologen de Week van de Klassieken luister bij met een serieuze en vrije belangrijke vondst over het ontstaan van het alfabet.

Oude alfabetten

Kijk, het zit zo. Wij hebben ons alfabet van de Romeinen, die weer een Italisch alfabet hebben aangepast, dat die Italische volken op hun beurt hadden van de Grieken, die het op een zeker moment hebben overgenomen van de Feniciërs. Anders dan men wel beweert, hebben die het alfabet niet uitgevonden. Het was al ouder. Het museum in Damascus toont bijvoorbeeld een mooi kleitabletje uit Ugarit met daarop de tekens van een dertigletterige abjad, geschreven in de Late Bronstijd. Dat is een spijkerschriftalfabet. (Ik heb er geen foto van want ik had op de dag dat ik het museum bezocht nog niet door hoe je een suppoost zijn baksjisj betaalt.)

Het Ugaritschrift is ontdekt in de jaren twintig van de vorige eeuw. Al eerder, in 1905 had William Matthew Flinders Petrie in de Sinaï vroeg-alfabetische teksten gevonden; die waren daar in de eerste helft van het tweede millennium achtergelaten door West-Semitisch sprekende arbeiders in de kopermijnen. Inmiddels zijn er ook andere heel oude alfabet-achtige inscripties bekend, gevonden in de Wadi el-Hol, daterend uit de negentiende eeuw v.Chr. Wellicht is ook dit een proto-alfabet, al is de interpretatie omstreden en kan het gaan om vereenvoudigd hiëroglyfenschrift. Wat overigens een logische tussenstap zou zijn.

Missing link

Feit is: we hebben teksten uit het Egypte en de Sinaï van het vroege tweede millennium v.Chr. en teksten uit het Ugarit van de veertiende of dertiende eeuw en daarvandaan loopt dan een draad naar de Feniciërs. We missen een schakel: je zou iets willen hebben ergens tussen de Sinaï en Ugarit. Die “missing link” – de hijgerige kreet is van de opgravers zelf – is nu gevonden in Lachis.

Die opgraving, halverwege Jeruzalem en Gaza, is bekender omdat de stad in 701 v.Chr. door de Assyriërs is geplunderd. De opgraving, het verhaal in de Bijbel en een enorm reliëf in Nineveh (nu in Londen) documenteren deze gebeurtenis. Maar Lachis is ouder en er waren al eerder Bronstijd-voorwerpen gevonden met teksten in pictogrammenschrift, zoals een beroemde dolk. Nu is er dus een scherf met iets dat echt een vroeg alfabet is – dus een schriftsoort met een stuk of twintig, dertig tekens voor de medeklinkers en liefst ook klinkers.

Datering

Der scherf in Lachis is niet alleen de tussenschakel die er behoorde te zijn, het is ook een dateerbare tussenschakel. De scherf is namelijk gevonden met wat verbrand gerst en dus is een koolstofdatering mogelijk. Die duidt op de eerste helft van de vijftiende eeuw v.Chr. De tekens zijn ook leesbaar: de Oostenrijkse en Israëlische onderzoekers herkennen ABD, het Semitische woord voor “dienaar”, dat doorgaans wordt gevolgd door een godsnaam (vgl. Abdallah, “dienaar van god”), en een tweede woord dat “nectar” lijkt te betekenen.

Eerlijk is eerlijk: dit verandert het grote plaatje niet. Het alfabet is in de Sinaï ontstaan of overgenomen en verspreidde zich naar Ugarit en Fenicië. De ontbrekende tussenschakel, een vondst die je wist dat zou komen, is er nu. Dat stelt gerust.

Deel dit blog:
Geschiedenis van de Nederlandse papyrologie

Vorig jaar publiceerde ik mijn boekje over papyrologie, Bedrieglijk echt. Ik schreef het niet op een achternamiddag, want ik was Read more

Perzen, Grieken en pseudohistorici (slot)

Korte inhoud van het voorafgaande: de tegenstelling tussen een rationeel, humaan Westen en een mystiek, tiranniek Oosten is doorgeprikt als Read more

Perzen, Grieken en pseudohistorici (6)

In het vorige stukje toonde ik hoe Eduard Meyer – het had echter iedereen kunnen zijn – betekenis geeft aan Read more

Perzen, Grieken en pseudohistorici (5)

De term is wat sleets geworden, maar sommige gebeurtenissen zijn echt “historisch”. De dag van de Wannsee-conferentie. De dag waarop Read more


Categoriën: Egypte, Levant