De aardse en goddelijke vrouwen van Locri Epizephyrii (2)

De Ludovisi-troon
25 januari 2021

Rond de achtste eeuw voor Christus begaven reislustige Grieken zich, zoals we gisteren zagen, richting het zuiden van Italië waar zij koloniën stichtten in het gebied dat later door de Romeinen Magna Graecia zou worden genoemd. Een van de vijf grootse koloniën was Locri Epizephyrii waar ‘de meest befaamde tempel’ van Italië zich bevond en gewijd was aan de godin Persephone. Er was echter nog een andere godin die hier een bijzondere status genoot, namelijk Aphrodite. Circa 700 kilometer van Locri vandaan werd er in 1887 een bijzondere vondst gedaan die aan haar tempel in Locri wordt gelinkt: de Ludovisi-troon.

Persephone en haar pinakes

De vorige keer in De aardse en goddelijke vrouwen van Locri Epizephyrii, heb ik kort de stichting van de Griekse kolonie Locri Epizephyrii in de Italiaanse provincie Calabrië uitgelicht. In deze onafhankelijke stad (apoikia) speelden vrouwen ogenschijnlijk een belangrijke rol hetgeen tot uiting komt in bijvoorbeeld een van de stichtingslegende van de stad zoals overgeleverd door Polybios (Historiën, XII.5). Deze Griekse historicus vertelt hoe hij van de Locriërs zelf heeft vernomen hoe de vrouwen uit Lokris (van het Griekse vasteland) naar Zuid-Italië vluchtten, samen met hun slaven, en hier de stad Locri stichtten waar de nobele families der “Honderd huizen” voortleefden via de matrilineaire lijn.

Deze legende veronderstelt dat vrouwen een belangrijke positie innamen in Locri en archeologische vondsten die hier gedaan zijn, lijken dit beeld te ondersteunen. Zo ontdekte archeoloog Paolo Orsi, die begin twintigste eeuw onder andere een opgraving in de Lucifero begraafplaats leidde, dat grafgiften met name aan vrouwen en kinderen werden meegeven en nauwelijks aan de mannen. Tevens deed hij tussen 1908-1909 nog een zeer belangrijke ontdekking. Orsi, die op zoek was naar de thesauros (het schathuis) van de tempel van Persephone in het Mannella district van de stad, stuitte op een greppel van 30 bij 7 meter waarin ‘minder waardevolle’ offeranden aan de godin laag voor laag waren begraven.

Paolo Orsi (Publiek domein)

In deze greppel vond Orsi duizenden fragmenten van pinakes: kleitabletten waarop scenes in reliëf waren aangebracht en bepaalde episoden uit de mythe van Persephone verbeelden. Historicus James M. Redfield interpreteerde deze tabletten – in zijn boek The Locrian MaidensLove and death in Greek Italy (2003) – als zijnde giften van aanstormende bruiden aan het adres van de godin Persephone. Hij ging zelfs een stap verder met de theorie dat deze scenes de waarlijke gevoelens van de jonge bruiden weerspiegelden met het oog op hun partner en /of verbintenis.

Pinax uit Locri met daarop afgebeeld Persephone en Hades zittend op een troon (© Wikimedia Commons, user AlMare)

De tempels van Aphrodite

Naast Persephone was er nog een andere godin die een zeer belangrijke status genoot in Locri, namelijk Aphrodite, godin van de liefde. Er zijn in Locri twee tempels ontdekt waarvan wordt aangenomen dat zij aan Aphrodite waren gewijd. De minst bekende werd ontdekt tijdens opgravingen in de jaren zestig van de vorige eeuw, onder leiding van Marcella Barra Bagnasco van de Universiteit van Turijn. De tempel werd gevonden in het zogeheten Centocamere district van Locri, buiten de stadsmuren, en dateert uit de vijfde eeuw voor Christus.

De best bestudeerde tempel van Locri is de zogeheten Marasà tempel (vernoemd naar het Marasà district van de stad).  Deze tempel bevindt zich binnen de stadsmuren van Locri, aan de noordoostzijde, vlakbij een van de belangrijkste stadspoorten. De tempel werd door archeologen Paolo Orsi en Eugen Petersen (1837-1919) tussen 1889 -1890 ontdekt. Aangenomen wordt dat de Marasà tempel een van de oudste tempels is van Locri en halverwege de zevende eeuw voor Christus in gebruik werd genomen. Rond 480 voor Christus werd de tempel neergehaald en vervangen door een nieuwe Ionische tempel. Orsi en Petersen vonden zowel delen van de Archaïsche voorloper als de Ionische opvolger met afmetingen van 19 x 45,5 meter.

In het omliggende grondgebied, behorend bij het tempelcomplex, vond men ook verscheidene kleine tempels (die mogelijk cultusbeelden huisvestten), voetstukken waar ooit stelai en beelden op stonden en verscheidene thesauroi (schathuizen) waar waardevolle offeranden voor de godheid werden bewaard. Tussen 1955-1959 vond archeoloog Alfonso De Franciscis (1915 – 1989) ook het grote altaar van de tempel van 12,8 bij 2,6 meter.

De Dioskouroi van Locri

In de buurt van de Marasà tempel werden ook twee unieke beelden gevonden. Het betreft de tweelingbroers Kastor en Polydeuces, de zogheten Dioskouroi, die van hun strijdrossen afstijgen.

De dioscuren (Museo nazionale di Calabria)

De geograaf en historicus Strabo noemt in zijn Geographika een altaar in Locri dat gewijd is aan de Dioskouroi en aan de oevers van de rivier de Sagra is gelegen. Hier zou volgens deze antieke schrijver halverwege de zesde eeuw voor Christus een slag hebben plaatsgevonden tussen 10.000 Locriërs en hun buren uit Rhegium, tegen 130.000 strijders van Crotone. Ook de Dioskouroi zouden zij aan zij met de Locriërs hebben gevochten en de strijders van Crotone een zodanige nederlaag hebben bezorgd dat de apoikia op den duur zou ophouden te bestaan (Strabo Geographika VI.1.10).

Enkele meters verderop werd er ook een beeld van een vrouw (zonder hoofd) gevonden dat mogelijk deel uitmaakte van een beeldengroep samen met de Dioskouroi. Zij wordt geïnterpreteerd als een Nereïde (zeenimf) of Niké ter herdenking aan de overwinning bij de rivier de Sagra. De beeldengroep dateert uit 420 voor Christus en maakte mogelijk deel uit van het west fronton van de tempel (voor meer informatie over het bouwplan van Griekse tempels verwijs ik u naar dit stuk).

De Ludovisi troon

De Ludovisi-troon werd in 1887 ontdekt op het terrein dat voorheen bekend stond als de Horti Sallustiani (de Tuinen van Sallustius). Sallustius was een Romeins historicus die in de eerste eeuw voor Christus leefde. Tijdens zijn politieke loopbaan had hij goed geboerd en liet in de tuinen die Julius Caesar hem had nagelaten, net buiten Rome, een villa bouwen. Dit terrein werd begin zeventiende eeuw opgekocht door kardinaal Ludovico Ludovisi (1595 – 1632) die een nieuw park liet aanleggen en de Villa Ludovisi liet bouwen.

Tijdens deze werkzaamheden kwamen er verschillende objecten aan het licht, waaronder de Ludovisi-troon. Deze werd toegevoegd aan een steeds groter wordende collectie van de familie Ludovisi die zich als kunstverzamelaars en beschermheren ontpopten. Toen de familie Ludovisi in financiële problemen raakte, kocht de Italiaanse staat in 1894 de Ludovisi-collectie op waarna de villa werd afgebroken. Tegenwoordig staat de troon in het Palazzo Altemps te Rome.

Wat de Ludovisi-troon nou precies is, is lastig te duiden. Het betreft een groot blok marmer dat ergens tussen 480 – 450 voor Christus wordt gedateerd. Waar het object voor werd gebruikt is onduidelijk en de label ‘troon’ is blijven plakken als eerste interpretatie bij gebrek aan beter. Op het blok zijn er drie bas-reliëfs aangebracht: een aan de voorkant en een aan beide zijkanten.

Aan de voorkant van de troon zien we in het midden van de voorstelling een vrouw wiens bovenlijf te zien is. Haar kleding plakt aan haar lichaam vast (wet drapery stijl) en haar armen strekt zij uit terwijl ze naar links kijkt. Aan beide zijden staan twee vrouwen aan wie zij zich vastklampt. Deze vrouwen houden een doek op voor de vrouw in het midden.

De Ludovisi-troon

Aangenomen wordt dat de vrouw in het midden Aphrodite voorstelt die geboren is en uit zee rijst. De twee vrouwen aan haar zijde representeren mogelijk twee van de drie Horae, die benoemd worden in de Homerische hymne aan Aphrodite (Hymne VI, regels 5-18), en haar uit zee helpen. Het doek dat zij voor de vrouw houden, zou geïnterpreteerd kunnen worden als een geboortedeken. Het doek schermt of haar naaktheid af, dan wel het geslachtsorgaan van Uranus waaruit de godin was verwekt.

Dewi plaats op Cyprus waar Aphrodite zou zijn geboren

Of de vrouw in het midden daadwerkelijk Aphrodite is, wordt nog in twijfel getrokken. Als argument wordt aangedragen dat de godin vaak in het bijzijn van de god Hermes en/of Eros wordt afgebeeld, wat op de Ludovisi troon niet het geval is. Wie is zij dan wel? Mogelijk is het Persephone die uit de Onderwereld tevoorschijn komt.

Pinax uit Locri met daarop afgebeeld Aphrodite, Eros en Hermes (©Wikimedia Commons | user AlMare)

Godin van de aardse en sacrale liefde

Aan de linkerzijde van de troon is een naakte jongedame in zittende houding te zien die de aulos (een blaasinstrument met één of twee speelpijpen) bespeelt. Deze dame kan als een prostituee (hetaira) worden geïnterpreteerd en symboliseert een van de twee gezichten van Aphrodite, namelijk het erotische (Aphrodite Pandemos).

Zijkant van de Ludovisi troon met een jong meisje dat de aulos speelt

Aan de rechterkant van de troon is een volledig geklede jonge vrouw te zien die met bedekt hoofd wierook aansteekt op een thymiaterion (wierookbrander). Het branden van wierook zou ook als een erotische handeling gezien kunnen worden en mogelijk betreft het hier een getrouwde vrouw die de slaapkamer bewierookt. Zij belichaamt het andere gezicht van de godin – Aphrodite Ourania – die de rechtmatige seksualiteit tussen een getrouwde man en vrouw representeert. De twee vrouwen symboliseren volgens James M. Redfield respectievelijk de aardse (Aphrodite Pandemos) en de sacrale (Aphrodite Ourania) seksualiteit van de vrouw.

Zijkant van de Ludovisi troon met een vrouw die wierook brandt

Terug naar de bothros in de cella van de tempel van Aphrodite: wat heeft de Ludovisi troon hiermee te maken? Allereerst zijn er de overeenkomstige afmetingen van zowel de bothros als de troon die hebben geleid tot de theorie dat de troon als een soort muurtje voor de bothros diende. Daarnaast zijn er ook stilistische overeenkomsten tussen de voorstellingen op de troon en verschillende scenes op de pinakes van Locri. Dit doet veronderstellen dat de troon een product van Locrische beeldhouwers was.

De epigrammen van Nossis

Met het oog op de riten ter ere van de godin Aphrodite in Locri zijn er aanwijzingen gevonden voor ‘heilige prostitutie’ waarbij tempelmeisjes zich prostitueerden ter ere van de godheid. Sacrale prostitutie was niet ongebruikelijk in commerciële centra in de Oudheid en zowel jongens als meisjes leenden zich hiervoor. Het meest bekende voorbeeld van een stad waar dergelijke riten plaatsvonden, was Korinthe.

Een Attische rood-figurige oinochoe met daarop een erotische scene, van de hand van de Shuvalov Schilder. Gevonden in Locri (datering circa 430 voor Christus) – Antikensammlung Berlijn (Publiek domein)

De eerste aanwijzing van sacrale prostitutie in Locri vinden we terug in het werk van een belangrijke inwoonster van deze stad: Nossis. Deze vrouw van nobele afkomst – zoals zij zichzelf noemt – leefde in de derde eeuw voor Christus en was een dichteres. Ze schreef voornamelijk epigrammen; korte en bondige opschriften die bijvoorbeeld op wijgeschenken, grafsteles en offeranden werden aangebracht. Twaalf van deze epigrammen hebben de tand des tijds overleefd en zijn overgeleverd in de Anthologia Palatina; een verzameling van circa 3.700 gedichten – voornamelijk epigrammen – daterend van de 6e eeuw voor Christus tot en met de 6e eeuw na Christus.

Opvallend aan de gedichten van Nossis is dat ze veelal vrouwelijk van karakter zijn: niet alleen zijn de epigrammen aan een vrouwelijk publiek gericht, de meesten hebben ook een vrouw als onderwerp. Epigram nummer 4 en 6 zijn bijzonder interessant, omdat zij lijken te suggereren dat sacrale prostitutie een geaccepteerd fenomeen was in Locri. Hieronder een weergave van de inhoud van deze epigrammen:

Epigram 4 (AP 9.332)

Let us go to Aphrodite’s temple to see her statue, how finely it is embellished with gold. Polyarchis dedicated it, having made a great fortune out of the splendor of her own body.

Epigram 6 (AP 9.605)

This tablet Callo set up in the house of blonde Aphrodite, a portrait she had painted, like her in every way. How tenderly she stands! See how greatly her charm blooms! May she fare well: her way of life is blameless.

Beide opschriften hebben betrekking op een offerande aan de godin Aphrodite en beide schenkers lijken courtisanes te zijn geweest. De eerste, Polyarchis, heeft grote verdiensten gemaakt dankzij de pracht van haar lichaam. De tweede epigram benoemt een offerande van Callo wier manier van leven geen enkele blaam treft.

De Stoa van Locri

Een tweede aanwijzing voor sacrale prostitutie in Locri werd in het Centocamere district, net buiten de stadsmuren in de buurt van de tempel van Aphrodite, ontdekt. Hier legden archeologen van de Scuola Nazionale di Archeologia in de jaren zestig van de vorige eeuw een U-vormige Stoa bloot. Deze Stoa van 55 bij 66 meter heeft elf vierkante kamers en omringt een plein waarin 356 bothroi (kuilen) zijn ontdekt. In deze kuilen vond men verschillende vazen en fragmenten van eet- en drinkgerei, waaronder twee skyphoi met daarop de naam van de godin Aphrodite.

Rood-figurige skyphos met satyr die de aulos speelt, van de hand van de Creusa Schilder. Gevonden in de Griekse kolonie Metapontion (datering circa 400-390 v. Chr.) – Louvre Museum Parijs (Publiek domein)

Ook werden er dierenbotten in de kuilen gevonden, waaronder van honden en katten. Deze dieren worden vereenzelvigd met de Onderwereld en mogelijk werden ze geofferd ter ere van Aphrodite Meilichia, maar Persephone is natuurlijk ook goed mogelijk gezien haar belangrijke status in Locri.

Tot slot werden er in de kuilen terracotta beeldjes aangetroffen van mannen die achterover leunen op een klinē, vrij vertaald een soort loungebank die werd gebruikt tijdens de maaltijd of een symposium. Een symposium was een bijeenkomst van vrije Griekse mannen die zich laafden aan eten en drinken, muziek en goede gesprekken. Het was niet ongebruikelijk dat zowel schone jongemannen als hetairai (prostituees) voor deze bijeenkomsten werden uitgenodigd. Naar aanleiding van deze vondsten neemt men aan dat de vierkante kamers van de Stoa gebruikt werden voor rituele banketten en/of sacrale prostitutie als onderdeel van de cultus voor Aphrodite.

Literatuur

  • Cerchiai, L. Jannelli, F. Longo: The Greek Cities of Magna Graecia and Sicily, 2004
  • J.M. Redfield: The Locrian Maidens; Love and Death in Greek Italy, 2003
  • I.E.M. Edlund: The Gods and the Place: Location and Function of Sanctuaries in the Countryside of Etruria and Magna Graecia (700 – 400 BC), 1987
Deel dit blog:
De aardse en goddelijke vrouwen van Locri Epizephyrii (1)

In 2007 studeerde ik af aan de Vrije Universiteit van Amsterdam voor de opleiding Oudheidkunde. Voor mijn scriptie deed ik Read more

Foto van de dag: Akragas

Een van de Griekse tempels van Akragas, het huidige Agrigento op Sicilië. [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Struisvogel

Mozaïek van een man met een struisvogel uit Piazza Armerina, Sicilië [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Paestum

Het graf van de zwemmer, Paestum [Meer foto’s hier.]


Categoriën: Griekenland, Italië