LIDaR en de gevolgen

Een vergeten doolhof bij Arcen (foto RAAP)
30 augustus 2021

Een week of twee geleden blogde ik over de vernieuwing die de oudheidkunde in de twintigste eeuw heeft ondergaan dankzij lucht- en satellietfotografie. Daarbij werden soil marks en crop marks geregistreerd, die de aanwezigheid van gebouwen kunnen documenteren. Met radar werden oude rivierbeddingen opgespoord. Dit is allemaal tweedimensioneel. Onze eenentwintigste eeuw voegde er de derde dimensie aan toe: laserscans.

LIDaR

In feite gaat het om iets dat lijkt op een radar: een apparaat zendt een signaal uit en registreert de echo. Het tijdverloop tussen signaal en echo geeft de afstand aan. Alleen gaat het dit keer niet om een radiosignaal maar om een laserpuls. Die pulsen worden bij duizenden en duizenden gezet, waardoor heel gedetailleerde metingen mogelijk zijn en obstakels te omzeilen zijn. Als bijvoorbeeld een vliegtuig – het kan ook een satelliet zijn – pulsen uitzendt boven een bos, zullen negen van de tien pulsen terugkaatsen van het bladerdak maar zal de tiende puls de bodem raken. Zo ontstaat een dubbel signaal en zijn niet alleen de boomkruinen te registreren maar valt ook het bodemreliëf in kaart te brengen. De methode staat bekend als LIDaR ofwel Laser Imaging Detection and Ranging.

Het bekendste voorbeeld uit de archeologie is Caracol, een stad van de Maya’s in het huidige Belize. Normaal veldwerk zoals ik zelf nog eens heb mogen leren zou vele maanden, misschien wel jaren hebben gekost, maar in 2010 ging het allemaal bliksemsnel. Dichter bij huis ontdekte de Duitse archeoloog Steve Bödecker met LIDaR allerlei Romeinse marskampen en oefenkampen (bij Bonn, bij Xanten). Uit Nederland is er deze leuke ontdekking.

U kunt het hoogtebestand voor Nederland hier en voor Vlaanderen daar bekijken. Het is namelijk voor een deel openbare informatie, waarvan de kwaliteit alleen maar zal verbeteren. Als alles goed gaat, begint de Duitse TerraSAR-X NG in 2025 met waarnemingen die de aarde vastleggen met een resolutie van 25 centimeter. Dat heet microreliëf.

Elk voordeel heeft een nadeel

Dit is allemaal geweldig mooi. U kunt zich voorstellen hoe oudheidkundigen de LIDaR-metingen gebruiken voor drie-dimensionele reconstructies. Eén probleem heb ik hierboven al aangestipt: het is openbare informatie. Een vandaal zou met een paar muisklikken kunnen ontdekken waar verhandelbare oudheden in de grond zitten. Een mogelijke oplossing is dat de fijnste resolutie niet openbaar wordt gemaakt. Daarom schreef ik dat het “voor een deel openbare informatie” is, maar dat is onbevredigend. Het is principieel onjuist als wetenschappers informatie achterhouden. Bovendien is de onuitgesproken aanname dat archeologen alleen maar keurig zijn.

Het kan trouwens nog leuk worden als het microreliëf echt een beetje goed in kaart is gebracht. Inclusief de oneffenheid in uw achtertuin die u wilde egaliseren. Ik kan me voorstellen dat een louche ondernemer, die alle bouwplannen in het land controleert op verstoringen van het microreliëf, zich bij u aandient met de vraag hoeveel u wil betalen opdat hij geen melding maakt van verstoring van het bodemarchief. “U hebt een mooie tuin,” zal zo iemand zeggen, “het zou jammer zijn als er archeologen kwamen kijken.”

Bescherming

Wat ons brengt bij het tweede probleem: wat is een vindplaats eigenlijk? De bescherming van het bodemarchief veronderstelt afbakening, maar die is er niet langer nu archeologen hele landschappen kunnen bestuderen. Hoe meer informatie hoe beter, natuurlijk, maar het betekent ook dat een steeds groter gebied te typeren valt als wetenschappelijke informatie. Nu weet elke archeoloog dat je niet álles kunt bewaren, maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Ik verwijs nog eens naar de drogreden die mijn goede vriend Richard hier aan de kaak stelt.

Kortom, LIDaR dwingt ons geheel anders naar het bodemarchief te kijken. Het laatste woord is er nog niet over gezegd. Ook omdat er nog een vierde dimensie is, tijd, waarover we het ook nog eens moeten hebben. 

Deel dit blog:
Het Gilgameštablet en andere illegale oudheden

Er is weer iets te melden over de heling van illegale oudheden. De trouwe lezers van deze blog kennen de Read more

Het Gilgameš-tablet in de Green-collectie

Twee weken zonder stukje over de Green-collectie is twee weken niet geleefd, dus vandaag een aflevering in onze reeks over Read more

Hatra

De buitenmuur rond de stad en de binnenmuur rond het heiligdom van Hatra De naam “Hatra” is Aramees en betekent Read more

De troonzaal in Babylon

Binnenplaats van het paleis in Babylon, met rechts de doorgang naar de troonzaal Je kunt niet zinvol over de Oudheid Read more