Langs elkaar heen praten tot de dood erop volgt (2)

Een vroegchristelijke muurschildering van een avondmaalscène (Callixtus-catacomben, Rome; late tweede eeuw)
14 april 2021

En dat brengt me op het eigenlijke thema van dit stukje: langs elkaar heen praten. Voor Plinius sloegen de twee christinnen wartaal uit. Ook de kloof tussen Saturninus en de Noordafrikaanse christenen die hij voor zich heeft wordt niet overbrugd. In een nieuw commentaar op deze martelaarsakte gaat Vincent Hunink ervan uit dat de hier ondervraagde christenen met opzet uitspraken doen die de overheidsfunctionaris niet kan begrijpen. Het is in zijn visie moedwil om misverstand te vergroten, omdat deze christenen er gewoon op aansturen de marteldood te mogen ondergaan. Ik ben onder de indruk van de geleerde, zeer informatieve en veelal goed doordachte studie van Hunink, maar op dit punt ben ik het helemaal niet met hem eens. Vervolging is niet het doel van het volgen van Christus, maar een gevolg.

“Als u uw oren kalm te luisteren biedt, vertel ik een mysterie van eenvoud.” Dat zegt de christelijke woordvoerder tegen Saturninus. Het is geen toonbeeld van duidelijke communicatie. Vermoedelijk biedt de christen aan te onthullen wat de christelijke leer is en bedoelt hij dat die gemakkelijk te begrijpen is. Maar zijn woordkeus is verwarrend en Saturninus maakt eruit op dat de christen hem wil inwijden in deze afstotelijke cultus. Dat nuanceverschil hangt samen met wat enerzijds Saturninus onder mysterium verstaat, en met hoe anderzijds de christen het woord begrijpt. In de brieven van Paulus komt de Griekse versie van ditzelfde woord (mysterion) liefst eenentwintig keer voor en dan heeft het voornamelijk te maken met de kernleer van het christendom, een door God voor iedereen onthuld geheim – niet met het inwijden van nieuwelingen.

Ongeacht het misverstand over wat er nu bedoeld wordt met mysterium, feit is dat de christen een overdracht van informatie aanbiedt. Daaruit spreekt op zichzelf de wens om de kloof tussen de traditionele Romein en de christen te overbruggen. Dat dat niet lukt heeft volgens mij niet te maken met onwil, maar eerder met onvermogen. Het taalgebruik van deze christen is zozeer beïnvloed door het lezen en bespreken van Paulus’ brieven dat hij niet in staat is de vertaalslag voor een niet-christen te maken. Datzelfde zie je gebeuren met andere begrippen die deze en de andere christenen in dit verhoor in de mond nemen. Ze spreken over “hemelen” in het meervoud en koppelen een heel andere betekenis aan woorden als “vrees” en “heer” dan die voor iemand als Saturninus bekend zijn. Ik zie duidelijk de parallel met de tale Kanaäns.

De eerste christenen vormden een hechte groep, hadden over het algemeen weinig opleiding en hun geletterdheid – voor zover aanwezig – was hoofdzakelijk gericht op de eigen heilige geschriften met een heel specifiek taalgebruik. In zo’n subcultuur krijgen bestaande woorden een eigen betekenis die voor de gebruikers vanzelfsprekend is maar door de buitenwereld niet meteen begrepen wordt. Alleen iemand die ook voldoende scholing in niet-christelijke taal en letteren heeft genoten zal in staat zijn om de brug te slaan.

In de loop van de tweede eeuw zien we dat laatste inderdaad gebeuren bij de zogenoemde apologeten, christenen met een hoge opleiding die in voor buitenstaanders begrijpelijke taal schrijven over de christelijke leer. Maar zij vormden de uitzondering, en van gewone christenen in de provincie hoeft het ons niet te verbazen dat hun communicatieve vaardigheden buiten de gemeenschap te wensen overlieten. Bovendien, als ze zichzelf moedwillig als irrationeel zouden willen profileren, zouden de gevolgen niet beperkt blijven tot henzelf maar zich des te sneller uitbreiden tot hun nabestaande geloofsgenoten. Vervolging is iets wat je draagt, niet iets wat je over degenen na jou afroept.

In elk geval was hun communicatie in één opzicht voor iedereen zonneklaar: tegen de dwang hun geloof af te zweren zeiden ze volmondig nee.

Deel dit blog:
Langs elkaar heen praten tot de dood erop volgt (1)

“Verwerpelijk bijgelovig geraaskal.” In woorden van die strekking typeert Plinius, Romeins provinciebestuurder, in een brief aan keizer Trajanus de uitspraken Read more

Foto van de dag: Coup de grâce

Een coup de grâce op het gladiatormozaïek van de Villa van Dar Buc Ammera, Zliten [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Palmyra

De Tetrapylon van Palmyra in beter dagen [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Coriovallum

Het Romeinse badhuis in Heerlen (Thermenmuseum) [Meer foto’s hier.]