Langs elkaar heen praten tot de dood erop volgt (1)

Senatoren (kopie van de Ara Pacis, Vaticaanse Musea, Rome)
14 april 2021

“Verwerpelijk bijgelovig geraaskal.” In woorden van die strekking typeert Plinius, Romeins provinciebestuurder, in een brief aan keizer Trajanus de uitspraken van twee christelijke vrouwen. Van hun geloofspraktijk en ethische code kan Plinius nog wel iets begrijpen, maar wat het christelijke geloof zelf inhoudt, daar kan deze gezagsdrager niets mee.

We weten dat Plinius’ aanpak van christenen in zijn provincie Bithynië uitmondde in executie, maar kunnen niet nagaan wat de vrouwen tegen Plinius zeiden toen hij ze de duimschroeven aandraaide. Van een soortgelijk verhoor van later in de tweede eeuw is echter wel iets bewaard gebleven in de vorm van een martelaarsakte.

“We hebben niets verkeerd gedaan,” zegt de woordvoerder van deze groep tegen gouverneur Saturninus, achter gesloten deuren in Carthago. Dat zal de overheidsbeambte ook andere gevangenen hebben horen zeggen, maar wat hem erg vreemd in de oren moet klinken is wat de christen daarna zegt: “Wanneer we slecht behandeld werden, hebben we onze dank uitgesproken, omdat wij onze eigen bevelhebber gehoorzamen.”

Saturninus had waarschijnlijk net zo weinig begrip van het christelijk denken als Plinius. Een moderne interpreet met gemakkelijke toegang tot de Bijbel meent iets van de uitspraak van deze vroege christen te kunnen verstaan als hij die naast bepaalde Bijbelpassages legt. Als christenen vervolgd werden, konden ze daarin een bevestiging zien dat ze zich op de goede weg bevonden, aangezien zowel Jezus (hun “bevelhebber”) als de apostel Paulus had voorspeld dat dit zou gebeuren (bijvoorbeeld hier en daar). Zo kunnen we de dankbetuiging verklaren, aan God, en niet aan de vervolger. Maar het gesprek tussen Saturninus en de gearresteerde christenen vond plaats in het jaar 180: kunnen we er dan wel van uitgaan dat ze genoeg kennis hadden van wat pas later de Bijbel zou worden genoemd?

Verderop in het verhoor lezen we dat deze christenen een tas bij zich hebben met “boeken en brieven van Paulus”. Wat daar precies mee bedoeld wordt valt niet met zekerheid te zeggen. Worden met “brieven van Paulus” alle dertien brieven bedoeld die op zijn naam staan? En zijn die “boeken” dan andere Bijbelboeken, en zo ja welke?

We hebben gelukkig wel wat aanknopingspunten. Ten eerste komt uit dezelfde Romeinse provincie (Noord-Afrika) de grote christelijke schrijver Tertullianus voort die twee decennia na dit verhoor bijna alle Nieuwtestamentische boeken blijkt te kennen. Grote kans dat diezelfde teksten daar al eerder in gebruik waren.

Ten tweede kunnen we in de uitspraken van de christenen die door Saturninus verhoord worden specifieke Bijbelpassages herkennen. Zo bouwt hun woordvoerder een zin rond een concreet citaat uit 1 Timotheüs en lijkt de groep goed op de hoogte van de Brief aan de Romeinen. Dat zijn dus al twee brieven van Paulus die deze christenen ofwel daadwerkelijk bij zich hebben of anders goed kennen.

Ook moeten ze met minstens één evangelie vertrouwd zijn, en dat is dan hoogstwaarschijnlijk dat van Mattheüs. Een van de ondervraagden voegt namelijk aan zijn vermelding van God de uitdrukking “die in de hemelen is” toe, een formule die hoofdzakelijk (en veelvuldig) in Mattheüs voorkomt. Dat bevestigt overigens wat we van papyrusvondsten uit Egypte weten, namelijk dat dit evangelie (samen met dat van Johannes) in de eerste eeuwen het meest gelezen werd. De gedachten en woordkeus van deze christenen zijn dus zichtbaar gevormd door de voor hen heilige teksten.

[Wordt vervolgd]

Deel dit blog:
Langs elkaar heen praten tot de dood erop volgt (2)

En dat brengt me op het eigenlijke thema van dit stukje: langs elkaar heen praten. Voor Plinius sloegen de twee Read more

Foto van de dag: Coup de grâce

Een coup de grâce op het gladiatormozaïek van de Villa van Dar Buc Ammera, Zliten [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Palmyra

De Tetrapylon van Palmyra in beter dagen [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: Coriovallum

Het Romeinse badhuis in Heerlen (Thermenmuseum) [Meer foto’s hier.]