Komt er duidelijkheid over de Sapfo-fragmenten?

30 januari 2021

Er is nieuws over de in januari 2014 opgedoken fragmenten van Sapfo. De Amerikaanse familie Green, die gedwongen is een enorme collectie illegale oudheden terug te geven aan de landen van herkomst, heeft inmiddels ruim 5000 stukken teruggestuurd naar Egypte. Dit volgt op de teruggave van gestolen Mesopotamische voorwerpen aan Irak. U leest hier meer over de Egyptische retourzending en foto’s zijn daar.

Sapfo

Voor wie geïnteresseerd is in Sapfo-papyri, een van de interessantste ontdekkingen uit het afgelopen decennium, is dit groot nieuws. Wat we momenteel denken te weten is:

  • Een tussenhandelaar heeft enkele fragmenten, behorend tot één rol, verkocht aan de Green-collectie.
  • Deze behield enkele delen en droeg andere delen (met daarop de meeste poëzie) over aan iemand anders (hierna: Anonymus 1).
  • Die liet ze door Oxford-geleerde Obbink onderzoeken.
  • Deze ontdekte dat het ging om Sapfo.
  • Wetenschappelijke publicaties dreven de veilingprijs op.

Het is zeker dat de fragmenten die bij de Greens waren, nu naar Egypte gaan. Daar komen ze in het Koptisch Museum in Cairo, waar ze onderzocht kunnen worden.

Niet zeker is of de ter veiling aangeboden fragmenten werkelijk behoren bij de Amerikaanse fragmenten (we hebben alleen het woord van Obbink, die niet in zijn eerste onwaarheid is gestikt), wie Anonymus 1 is, of de veiling echt heeft plaatsgevonden en – zo ja – of er een nieuwe eigenaar is, Anonymus 2. Het is aannemelijk maar onbewezen dat Anonymus 1 en Obbink dezelfde zijn.

Echt of niet?

Het belangrijkste is dat onbekend is waar het materiaal vandaan komt en of het dus wel echt is.

  • Als de fragmenten vals zijn, zijn de anonymi, de Greens en mogelijk zelfs de tussenhandelaar het slachtoffer van oplichting.
  • Als de fragmenten echt zijn, is er zeker sprake van illegale export van oudheden en mogelijk van heling, en is de erfgoedwetgeving van toepassing. Die bepaalt dat de fragmenten terug moeten.

Althans in de meeste landen. In Groot-Brittannië zijn de regels soepeler en onlangs nog verder versoepeld.

De vraag “echt of niet?” speelt ook op een ander niveau. Voor de Grieken was Sapfo wat Omar Khayyam is voor de Perzen. Dichters schreven poëzie in de geest van het voorbeeld en het valt niet uit te maken wat authentiek Sapfo is en wat in haar geest is geschreven. Dit is één van de redenen waarom de fragmenten, mits ze uit de Oudheid stammen, zo interessant zijn. Ik weet echter niet hoe classici bepalen of het Sapfo is of Sapfoësk.

Eindelijk onderzoek

Hoe dat ook zij, de fragmenten uit de Green-collectie kunnen nu eindelijk worden onderworpen aan het laboratoriumonderzoek dat had moeten plaatsvinden vóór de heibel begon. Onderzoekers kunnen nu met een electonenmicroscoop kijken of de inkt ligt boven of onder het flinterdunne laagje verwering en vuil op een vel papyrus. Ligt het erboven, dan is het een slechte vervalsing, zoals de Dode-Zee-rol-fragmenten die al eerder zijn ontmaskerd. Ligt het eronder, dan is het óf een goede vervalsing óf een echt antieke tekst.

Het lab biedt daarover geen uitsluitsel. Stel echter dat de fragmenten op een andere manier te authenticeren zijn, dan zijn de vervolgvragen waar ze vandaan komen en of daar nog meer is.

Het kunnen vanzelfsprekend ook slechte vervalsingen zijn. Het is verontrustend dat het electonenmicroscopische onderzoek, dat vrij eenvoudig is, niet overtuigend is gepubliceerd. Ik heb het nare vermoeden dat Anonymus 1 het er niet op heeft durven laten aankomen.

£12.000.000

Anonymus 1 heeft, zo wil het gerucht, op de veiling £12.000.000 voor de Sapfo-fragmenten gevraagd. De prijs was door de wetenschappelijke publicaties immers behoorlijk opgedreven. We weten niet of de veiling heeft plaatsgevonden maar als er een Anonymus 2 is, zal die het onderzoek naar de Amerikaanse fragmenten met belangstelling volgen. Als het vervalsingen blijken te zijn, heeft hij een kat in de zak gekocht; als ze echt zijn, ontstaat een juridisch steekspel over de vraag of de door hem verworven stukken terug moeten naar Egypte. Anonymus 2 moet momenteel knap pissig zijn.

Mits hij bestaat. Het kan ook zijn dat Anonymus 1 en Obbink dezelfde zijn en er geen veiling is geweest. Dan valt de overdracht van de Greens aan Obbink onder het Amerikaanse recht en moeten de in Engeland terechtgekomen fragmenten naar Egypte. Tenzij ze vals zijn, want dan is de erfgoedwetgeving niet van toepassing.

De rechtszaak

Als er wel een Anonymus 2 is, sluit ik niet uit dat hij zich zal aansluiten bij de rechtszaak tegen Obbink, die zich nog moet verantwoorden voor zijn rol in het schandaal van Eerste-eeuwse Marcus.

Voor wie het even niet meer paraat heeft: ook toen was er sprake van een papyrus die was gestolen (namelijk bij de stichting die de Oxyrhynchos-papyrus beheerde), van een schokkend bericht over de verwerving dat de aandacht afleidde van de vraag of het stuk wel echt was, en van prijsopdrijving. Obbink riskeert tien jaar.

Ik vrees dat we later dit jaar een rechtszaak zullen zien zonder weerga. Via de rechter zal dan gebeuren wat de wetenschap zelf had moeten regelen: dat classici de gedragscodes over transparantie en controleerbaarheid eens serieus gaan nemen. Want weet je, niemand heeft classici ooit gevraagd unprovenanced papyri uit te geven.

[Wie meer wil weten over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers, kan mijn boekje lezen: Bedrieglijk echt. Het bericht Komt er duidelijkheid over de Sapfo-fragmenten? verscheen oorspronkelijk op Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
Sapfo en Charaxos

Een van de bizarste ontwikkelingen in de aan bizarre ontwikkelingen niet arme affaire rond de Sapfo-fragmenten (overzicht) is de opstapeling Read more

Sapfo: de retractie die je wist dat zou komen

Uitgeverij Brill heeft een retractie (een officiële terugtrekking van een wetenschappelijke publicatie) gedaan van een door Dirk Obbink geschreven hoofdstuk Read more

Gestolen papyri, een samenvatting (1)

Je verwacht het niet: opnieuw blijken uit Oxford verdwenen papyri in New York te zijn. U leest er hier meer Read more

Gestolen papyri, een samenvatting (2)

[Dit is het tweede deel van een overzicht van wat bekend is over de handel en handelingen van papyroloog Dirk Read more


Categoriën: Algemeen, Griekenland
Tags: