Klimaatcrisis, 2200 v.Chr.

Stofstorm in het noorden van Mesopotamië
8 april 2021

In een eerder stukje in mijn reeks over het handboek oude geschiedenis dat ik, in een recente herdruk, aan het lezen ben, Een kennismaking met de oude wereld van De Blois en Van der Spek, wees ik erop dat als het boek nu zou zijn opgezet, er geen gescheiden behandeling zou zijn geweest van Egypte in het derde millennium en Mesopotamië in het derde millennium. De Vroege Bronstijd, zoals we deze periode ook wel noemen, veronderstelde handel in tin en netwerken die zich uitstrekten over duizenden kilometers. Hoewel in de twee genoemde regio’s voor ons leesbare schriftsystemen zijn ontstaan die voor ons begrijpelijke talen documenteren, was het Nabije Oosten onderdeel van één groot, vroeg wereldsysteem.

Hypercoherentie

Een systeem dat hypercoherent was geworden. U herinnert zich die term uit de complexiteitstheorie nog van de kredietcrisis van 2008 of kunt haar kennen uit het fijne boek van Eric Cline over het einde van de Late Bronstijd, 1177 BC. Het komt erop neer dat als alles met elkaar vervlochten is, een ramp in één onderdeel onvermijdelijk gevolgen heeft voor de andere delen. Je zou willen dat een van de onderdelen ongeschonden overeind bleef, als een anker voor de andere, maar in een hypercoherent systeem ontbreekt dat. Dat was niet alleen de situatie aan het einde van de Late Bronstijd, maar ook in de tweeëntwintigste eeuw v.Chr.

Stagnatie en verwarring

De Blois en Van der Spek wijden er weinig woorden aan. In beide culturele centra, schrijven ze, Egypte en Mesopotamië, brak een periode aan van verwarring en stagnatie. Dat is het.

Over Mesopotamië hebben ze even daarvoor al iets meer gemeld, namelijk dat het Rijk van Ur III “ten gronde ging door infiltratie van vreemdelingen”. Ik zou dat zelf nooit zo hebben geschreven. Het is in feite het negentiende-eeuwse frame waarin het West-Romeinse Rijk ten onder ging door Grote Volksverhuizingen – een beeld dat allang achterhaald is maar in de populaire verbeelding blijft terugkeren. (Het wordt alleen verdedigd door de Leidse historicus Mark Rutte.) Het punt is niet dat migranten nooit problemen opleveren, het punt is dat ze alleen échte problemen opleveren als een machtige staat (Rome, Ur III) al intern verzwakt is.

Door de migraties, zo vertellen De Blois en Van der Spek, raakten de aanvoerlijnen waarmee de steden werden gevoed, geblokkeerd door nomaden. Plaatselijke gouverneurs riepen hun onafhankelijkheid uit.

Klimaatcrisis

“Sommige geleerden”, voegen De Blois en Van der Spek toe, “wijzen … op klimaatverandering.” De migranten zouden op drift zijn geraakt door droogte. Die is in bronnen goed gedocumenteerd, bijvoorbeeld door de vermelding van stofstormen. “Dit zou betekenen dat de crises aan het einde van het derde millennium in Egypte en Mesopotamië veroorzaakt zijn door hetzelfde klimatologische verschijnsel.”

Dat had best wat stelliger gemogen, terwijl die opmerking dat Ur III ten gronde ging door infiltratie van vreemdelingen nuancering verdiende. De crisis raakte namelijk niet alleen Egypte en Mesopotamië, maar ook China, waar aan de Jangtsekiang de Liangzhu-cultuur ten onder ging. In de Indus-vallei raakte de Harappa-cultuur in verval. De klimaatomslag is in India gedocumenteerd in de stalactieten van de Meghalaya-grotten, waarover zo meteen meer.

Op de Centraal-Euraziatische steppe ontstond de Sintashta-cultuur, die zich onder andere namen naar het zuidoosten zou uitstrekken. In dit culturele continuüm verspreidden zich de Indo-Iraanse talen. Relevant detail: ook de tin-gebieden van Oezbekistan lagen in dit gebied en kregen nieuwe meesters. De aanvoer van tin naar Mesopotamië moet hebben gehaperd. Het was één wereldsysteem.

Klimaatwetenschap

De gebeurtenis staat bekend als het “4.2 kY event”, waarbij kY staat voor millennium ofwel kilojaar. Een gebeurtenis dus die 4200 jaar geleden heeft plaatsgevonden. Het raakte de hele planeet. Uit onderzoek van stalactieten, jaarringen en ijslaagjes weten we dat op veel plaatsen grote droogte heerste, die aan de benedenloop van de Jangtsekiang op catastrofale wijze samenviel met overstromingen, die weer waren veroorzaakt doordat aan de bovenloop de waterwerken waren opgegeven. Water was er ook in overvloed in Latijns Amerika en Zuid-Oost-Azië. Ook staat vast dat de lucht boven de noordelijke Atlantische Oceaan sterk afkoelde (een zogeheten Bond-event).

Wat er aan de hand is geweest? Ik herinner me dat we het, toen ik tijdens mijn studie het handboek voor het eerst las, hebben gehad over een meteorietinslag op het Arabische Schiereiland. Die was toen pas ontdekt. Maar het kan ook iets anders zijn geweest, bijvoorbeeld iets op de Euraziatische steppe gevolgd door een machtsovername in de Oezbeekse tin-zone, stagnerende aanvoer van tin in Mesopotamië en daarna een schok over de rest van de oude wereld. Het was immers een hypercoherent systeem. Er zullen wel meer verklaringen zijn en ik kan nu niets over die meteoriet terugvinden.

Ik vermoed dat die theorie een stille dood is gestorven nu de reconstructie van het klimaat zo sterk is verbeterd, onder andere door de dendroklimatologie waarover ik al eerder schreef. Wie websites als Eurekalert bijhoudt, heeft de laatste jaren genoeg over deze materie gelezen.

Antropoceen

Ik vertelde al eens dat de International Commission on Stratigraphy inmiddels het Holoceen, dat wil zeggen de periode na de laatste ijstijd, is gaan verdelen in drie subperiodes, het Greenlandiaan, het Northgrippiaan en – na 4200 v.Chr. – het Megalayaan. Die laatste naam is afgeleid van Indische grotten die ik zojuist noemde.

Veel belangrijker is dat het 4.2 kY event het begin vormde van het Antropoceen, het moment waarop menselijke activiteiten documenteerbaar invloed hadden op het klimaat. Gegeven de politieke beladenheid van de klimaatwetenschap zijn er vanzelfsprekend mensen die deze naam liever vermijden, maar in een handboek, dat studenten wil tonen wat de bijdrage van een vak is aan het grote geheel der wetenschappen, had de klimaatomslag rond 2200 v.Chr. best wat meer aandacht mogen hebben.

Dit gezegd zijnde: er was in de Vroege Bronstijd in het Nabije Oosten een soort culturele basis gelegd. De steden waren ontstaan, het schrift was ontstaan en maakte het mogelijk informatie over de klimaatcrisis heen te tillen. (Anthony Giddens introduceerde voor deze functie de naam “container”.) Ongetwijfeld heeft het feit dat het Oud-Egyptisch en het Akkadisch werden geschreven, bijgedragen aan hun duurzaamheid: de literatuur van het tweede en eerste millennium v.Chr. zou, toen het 4,2 kY event voorbij was, worden geschreven in de taal van het derde.

Deel dit blog:
Mesopotamië in het derde millennium

In mijn reeks naar aanleiding van het handboek waarmee ik ooit oude geschiedenis leerde, Een kennismaking met de oude wereld van Read more

Henoch en de voorouders van Jezus

Ik eindigde het vorige stukje, waarin ik benadrukte dat de evangelist Lukas probeerde de ontstane conflicten tussen de farizeeën en Read more

Lukas en de voorouders van Jezus

Jezus … was, zoals algemeen werd aangenomen, de zoon van Jozef, die de zoon was van Eli, de zoon van Read more

Het Eiland in de Rhône

Nog even over Hannibal, waar ik het gisteren al over had. Als Hannibal de Rhône is overgestoken, marcheert zijn leger Read more


Categoriën: Egypte, Prehistorie