Katharsis

Romeinse toneelmaskers (Museum van Sousse)
20 maart 2021

Bij een tragedie zien we op het podium een afgeronde reeks serieuze handelingen met een zekere lengte, waarbij elegante taal wordt benut die functioneel is toegesneden op de delen van het stuk en de handelingen niet worden beschreven maar uitgevoerd, met als doel door middel medelijden en angst van die emoties te zuiveren. Tot zover is de definitie – meer een opsomming van kenmerken – redelijk duidelijk, maar de vraag is wie er wordt gezuiverd.

Of misschien was dat de vraag en is er inmiddels een antwoord dat ik niet ken. Het was eind jaren tachtig, toen ik bij de vorige week overleden professor Schenkeveld een literatuurtentamen deed over alle stukken van Aischylos, Sofokles, Euripides en Ezechiël, wel een kwestie. Had die zuivering, de katharsis, betrekking op een personage dat tot inzicht kwam of op het publiek?

Voor beide valt iets te zeggen. In Sofokles’ Oidipous ontdekt de titelheld dat alle ellende die in de stad plaatsvindt, zo evident het bewijs van de goddelijke toorn om een onbekend vergrijp, komt doordat hij zijn vader heeft gedood en is getrouwd met zijn moeder. Of, om een modern voorbeeld te noemen waar een van mijn docenten me destijds op attendeerde: in Sam Peckinpahs film Straw Dogs verwerft de hoofdpersoon, een door Dustin Hofman gespeelde pacifist, het inzicht dat geweld soms onvermijdelijk is en agressie behoort bij het mens-zijn.

Een andere interpretatie van katharsis was dat het publiek, doordat het op het toneel mensen had zien lijden en allerlei angstaanjagende scènes had gezien, de katharsis had ondergaan. Ik heb altijd wat moeite gehad met deze interpretatie omdat ik me er zo weinig bij kon voorstellen. Ik denk niet dat de Atheners, nadat ze de totale vernedering van Xerxes in Aischylos’ Perzen hadden gezien, op een of andere manier van een bepaalde emotie waren gezuiverd. Medelijden krijgt het publiek zeker met die arme koning, maar was er een zuivering van de eigen emoties? Ik herkende weinig.

Misschien kwam het doordat ik minder vaak naar het toneel ga dan vroeger en ook weinig TV kijk. Ik leef in een wereld zonder nadrukkelijke beeldcultuur. De afgelopen weken volg ik echter de Amerikaanse serie Breaking Bad, waarin diverse hartverscheurende scènes zitten. Vorige week zag ik bijvoorbeeld hoe Jesse, de emotioneel onvolwassen partner van een drugfabrikant, wakker wordt naast zijn in haar slaap overleden vriendin, en totaal shattered is. Ik reageerde er fysiek op: de tranen sprongen me in de ogen. Is het mogelijk dat het kijken naar nagespeeld menselijk lijden zoveel impact heeft op de toeschouwer dat hij er emotioneel rijper van wordt?

Ik weet het niet. Want ook dit is het geval: Breaking Bad “werkt” omdat het de tijd neemt de karakters van de personages uit te diepen. Het zijn fenomenale acteurs, die aan een half gebaar of een gezichtsuitdrukking genoeg hebben om hun woorden te voorzien van context – oprecht, gehuicheld, dreigend, bezorgd, vaderlijk, bang, verleidelijk en diverse gradaties van woede. Ik zou niet weten hoe dit op het Griekse toneel kan zijn gedaan, waarin de acteurs maskers droegen en de hele tragedie er in tachtig tot honderd minuten doorheen ging.

En daarmee keer ik terug naar een vraag die ik vroeger, toen ik nog elke week naar het toneel ging, vaak aan mezelf stelde. Toneel is boeiend – en ik heb geen idee waarom.

Deel dit blog:
Aeschyleïsch trio

Eergisteren kwam de Aischylos van Burgersdijk aankloppen. Een klepper van een boek dat in een Roeselaars antiquariaat wellicht jarenlang lag Read more

Caesar in Orikon

Een van de torens van Orikon Als ik zeg dat het 7 januari was en toevoeg dat het was in Read more

Hunebed van de dag: D52 (Diever)

Hunebed D52 bij Diever Het op twintig na zuidelijkste hunebed in Nederland is ook een van de mooiste. Ik heb Read more

De niet zo grote volksverhuizingen

(klik=groot) Het landkaartje hierboven circuleert in allerlei varianten op het internet. Het is ook te vinden in allerlei boeken. Steeds Read more


Categoriën: Griekenland