Jona en de pompoen

Jona op een sarcofaag, nu in het Vaticaan
19 maart 2021

Het bijbelse verhaal van Jona en de walvis was al heel populair onder de eerste christenen. Het is een zeer beeldend verhaal, dat samenhangt met de idee van de wedergeboorte, een belangrijk christelijk thema. Aangezien veel christenen uit eenvoudige milieus kwamen, konden zij niet lezen, en kenden zij de bijbel alleen mondeling of van afbeeldingen. Mozaïeken, sarcofagen en muurschilderingen beelden vaak het verhaal uit van Jona die door een grote vis werd opgeslokt en uitgespuwd. Af en toe wordt hij echter ook zittend of liggend onder een prieel afgebeeld. Dit deel van het verhaal is minder bekend en heeft betrekking op de volgende bijbelverzen:

Nadat Jona Nineve had verlaten, was hij aan de oostkant van de stad gaan zitten. Hij had er een hut gemaakt om in de schaduw af te wachten wat er met de stad zou gebeuren.  Nu liet God, de HEER, een wonderboom opschieten om Jona schaduw boven zijn hoofd te geven en zijn ergernis te verdrijven. Jona was opgetogen over de plant. Maar de volgende morgen, bij het aanbreken van de dag, liet God de plant door een worm aanvreten, zodat hij verdorde. (Jona 3.5-7) Nieuwe Bijbelvertaling (NBV)

Pompoen

In deze vertaling zit Jona onder een wonderboom, waarbij waarschijnlijk weinig mensen zich wat kunnen voorstellen. In de Latijnse vertaling van de eerste christenen stond cucurbita ‘pompoen’, en daarom zien we in alle antieke illustraties van dit verhaal een pompoenplant afgebeeld, soms zelfs met pompoenen. Een pompoenplant is misschien een beetje vreemd als je de schaduw opzoekt, maar hij heeft inderdaad grote bladeren en groeit graag woekerend, dus helemaal ongeloofwaardig is het niet.

Klimop

Het probleem ontstond toen Hiëronymus het Oude Testament opnieuw in het Latijn wilde vertalen, en niet uit het Grieks, zoals tot dan toe gebruikelijk was, maar rechtstreeks uit het Hebreeuws. De vertalers vóór hem kenden geen Hebreeuws en gebruikten daarom de Griekse vertaling van het Oude Testament, de zogenaamde Septuagint.

Hij merkte dat de vertaling met ‘pompoen’ verkeerd was en koos in plaats daarvan voor ‘klimop’, een typische klimplant. Maar hij had geen rekening gehouden met de voorstellingen van zijn geloofsgenoten: die konden absoluut niets beginnen met de nieuwe vertaling. We weten dit uit een brief van Hiëronymus zelf aan Augustinus:

 U beschuldigt mij ervan iets in de profeet Jonas verkeerd te hebben vertaald. Een bisschop zou bijna van zijn priesterschap zijn beroofd door een volksopstand wegens een afwijkend woord. Maar wat ik verkeerd zou hebben vertaald, vermeldt u niet en ontneemt mij zo de mogelijkheid om mij te verantwoorden en, wat het ook moge zijn, het probleem op te lossen. Of komt de pompoen uiteindelijk toch weer tevoorschijn, zoals vele jaren geleden, toen iemand (…) mij verweet dat ik ‘klimop’ in plaats van ‘pompoen’ had geschreven? In mijn Jona-commentaar ben ik hier uitvoerig op ingegaan. Hier beperk ik mij tot de opmerking dat waar de Septuagint ‘pompoen’ en Aquila en de rest ‘klimop’ vertaalden (…) in het Hebreeuws ‘ciceion’ staat en in het Syrisch ‘ciceia’. Dit is een plantensoort met brede bladeren naar het voorbeeld van wijnbladeren. Wanneer hij wordt geplant, groeit hij snel uit tot een struik, zodat het niet nodig is de stam en de takken te ondersteunen (zoals dat bij de pompoen en de klimop wel nodig is), aangezien de stam zichzelf op eigen kracht overeind houdt. Dus als ik letterlijk vertaald had en ‘ciceion’ had geschreven, zou niemand het begrepen hebben. Als ik ‘pompoen’ had vertaald, dan had ik mezelf in tegenspraak gebracht met het Hebreeuws. Ik heb toen net als de andere vertalers voor ‘klimop’ gekozen. (Hiëronymus, Brief 112.22)

Hiëronymus beschrijft hier heel mooi het probleem dat vertalers ook nu nog hebben: Hoe vertaal je een woord dat niet bestaat in de doeltaal? Als hij letterlijk ciceion had geschreven, zou niemand hem hebben begrepen. Daarom kiest hij wat er het meest op lijkt: klimop. Maar zijn geloofsgenoten konden dit niet accepteren, omdat zij altijd een pompoenplant voor zich hadden gezien.

Deel dit blog:
Even voorstellen: Met Andere Woorden

Met Andere Woorden is het vaktijdschrift in Nederland en Vlaanderen over de Bijbel en bijbelvertalen. Het verschijnt sinds 1982 en Read more

Vertalen is moeilijk

Een dromedaris heeft één bult en een kameel heeft er twee. Hun Amerikaanse neefje lama heeft er geen. Een kameel Read more

Niet alle vertalingen zijn even goed

Het laatste nummer van Met andere woorden, het vriendelijke (en gratis) tijdschrift over de bestudering van de Bijbel, is geheel Read more

De troonzaal in Babylon

Binnenplaats van het paleis in Babylon, met rechts de doorgang naar de troonzaal Je kunt niet zinvol over de Oudheid Read more


Categoriën: Christendom, Jodendom