Jaarringdatering

12 november 2020

Archeologische persberichten zijn nogal eens overdreven. De opstellers van goede berichten niet te na gesproken benutten archeologen de media vaak niet om u voor te lichten maar om naar fondsen te vissen. Daarom overdrijven ze. Ik heb het weleens geturfd en concludeerde toen dat 40% van de berichten onjuistheden bevatten die de betrokkenen moeten hebben herkend. Geen wonder dat de pers, éénmaal te vaak oneigenlijk gebruikt, steeds sceptischer wordt. Maar soms duikt er iets op dat de moeite waard is. Zoals dit keer, al is het bericht wat technisch, al is de feitelijke ontdekking alweer wat ouder en al houdt het persbericht op als het spannend wordt. Niettemin: dit kan interessant gaan worden.

Dendrochronologie is een duur woord voor het tellen van jaarringen om vast te stellen hoe oud een stuk hout is. Omdat de dikte van de ringen afhankelijk is van de weersomstandigheden, is geen reeks jaarringen – althans als die een jaar of tachtig lang is – identiek. Elke regio en elke houtsoort heeft een vrij specifiek patroon van dunne en dikke ringen. Als archeologen een houten voorwerp opgraven, kunnen ze dat vergelijken met een ijkcurve (zoals deze) en bepalen hoe oud het opgegraven voorwerp is. Is er een stuk spinthout aanwezig, dan kan de datering zelfs precies zijn. Zo kon van het Romeinse kamp in Oberaden worden gezegd dat het hout was gekapt in het najaar van 11 v.Chr.

Vanzelfsprekend moeten we dan wel een ijkcurve hebben. De laatste keer dat ik het opzocht – en dat is alweer enige tijd geleden – reikte de ijkcurve voor het Egeïsche Zee-gebied terug tot 363 n.Chr. Er is nog een andere serie, met een lengte van ruim 1500 jaar, die een flink deel van de Bronstijd en de vroege IJzertijd beslaat, maar niet aansluit op de reeks die vanaf 363 doorloopt tot onze tijd. Door het hout zélf te dateren met de koolstof-14-methode, konden Amerikaanse dendrochronologen vaststellen dat deze reeks moest behoren bij de jaren 2220-718 v.Chr. Het “graf van koning Midas” in Gordion is op deze manier gedateerd (en bleek te oud om van Midas te zijn).

Het probleem van de niet-aansluitende reeksen speelt in allerlei regio’s – in Egypte is er bijvoorbeeld ergens een reeks van twee eeuwen uit het Middenrijk – en daarom zoeken onderzoekers voortdurend naar manieren om de reeksen ergens aan te koppelen. Onderzoekers uit Oxford hebben nu een nieuw trucje bedacht, waarbij ze gebruik maken van het feit dat onze planeet soms korte tijd wordt blootgesteld aan ongebruikelijk veel radioactieve straling. Zoiets kan samenhangen met een vulkaanuitbarsting, een zonnevlam of een nova, al sloot de ontdekster van dit soort pieken, Fusa Miyake, de twee laatstgenoemde mogelijkheden uit toen ze in 2012 ontdekte dat er een hogere concentratie radioactieve koolstof was in jaarringen van het jaar 775 n.Chr. in Rusland, Amerika, Nieuw-Zeeland en Duitsland. Zeg maar wereldwijd.

De Oxfordonderzoekers hebben nu een tweede piek kunnen identificeren (namelijk in 994 n.Chr.) én wijzen erop dat zulke pieken ook te vinden zouden moeten zijn in bijvoorbeeld papyri of het gevlochten riet van een mand.

Maar, zo zal de oplettende lezer van deze kleine blog tegenwerpen, een koolstof-14-datering is toch altijd een waarschijnlijkheid? Je krijgt toch een interval waarbinnen iets met een zekere waarschijnlijkheid kan worden gedateerd? Hoe kun je het dan gebruiken om het precies te dateren? Het persbericht gaat erop in:

The problem, however, is that the tree-ring data is only available in blocks of decades rather than year by year. The new paper proposes a cutting-edge mathematical method to filter out particular years within such a block when “change points” in radiocarbon levels occurred.

“Cutting-edge mathematical method”! We moeten maar geloven dat het werkelijk waar is, en het is typerend voor archeologische persberichten dat de crux niet wordt uitgelegd. Maar laten we niet al te sceptisch zijn. Het lijkt erop dat we de komende jaren meer accurate dateringen zullen gaan krijgen.

U vindt Michael Dee’s artikel “Anchoring historical sequences using a new source of astro-chronological tie-points” achter de betaalmuur van de Proceedings of the Royal Society A.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Een inconsistente chronologie (2)

In mijn stukje van vorige week maandag wees ik erop dat de uitbarsting van de Thera een geducht chronologisch probleem vormt. Er Read more

Een inconsistente chronologie (1)

Santorini ofwel Sint-Irene is een klein eiland in de Egeïsche Zee. In de Oudheid heette het Thera. De bovenstaande muurschildering Read more

De Midden-Bronstijd

In de reeks over het handboek Een kennismaking met de oude wereld van De Blois en Van der Spek moeten Read more

Je leest nooit slechts één tekst

De zeeslag van Salamis vond plaats op 29 september 480 v.Chr. en de slag bij Marathon vond tien jaar eerder plaats. Over de maand Read more